Sektörel Bilgiler

 

    1- DÜNYA ÜRETİMİ VE TİCARETİ

    1.1 DÜNYA ÜRETİMİ

    Geçen yüzyıllarda makarna türlerinin üretimi, İtalya’nın iklim koşullarının uygun olduğu bölgelerde gerçekleştirilmekteydi. 20.yy.’ın başlarında ise makarna üretimi tamamen iklim koşullarına bağlıydı. Gelişen teknolojiyle birlikte makarna üretimi iklim koşullarına bağlı olmaktan çıkmıştır. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra özellikle İtalyanların yaşadığı ülkelerde makarna fabrikaları kurulmaya başlamıştır. Böylelikle makarnanın yabancı toplumlar arasında tanınması sağlanmıştır. 1933 yılında Mario ve Guisseppe Braibanti şirketinin icadı olan otomatik devamlı makarna tesisleri makarna üretimini endüstriyel bir hale getirmiştir.

    Tablo 1- Ülkeler İtibariyle Toplam Makarna Üretimi (2010 yılı verileri, ton)

    İtalya 3.194.152 Çek Cum. 70.000
    ABD 2.532.809 Macaristan 66.000
    Brezilya 1.300.000 Dominik Cum. 65.000
    Rusya Fed. 858.400 Romanya 52.600
    Türkiye 606.620 İsviçre 48.338
    Mısır 400.000 Bolivya 43.000
    Meksika 325.000 Guatemala 38.000
    Venezüella 324.261 Avusturya 37.803
    Almanya 301.000 İngiltere 35.000
    Arjantin 291.300 Ekvator 32.000
    Peru 252.841 Slovak Cum. 22.000
    İspanya 245.547 Kostarika 21.500
    Fransa 236.141 İsveç 20.200
    Tunus 183.000 Ürdün 20.000
    Kanada 170.000 El Salvador 13.000
    Polonya 157.000 Suriye 9.005
    Şili 155.000 Slovenya 7.353
    Yunanistan 149.000 Litvanya 5.976
    Japonya 144.500 Panama 4.364
    Kolombiya 131.270 Letonya 1.845
    Hindistan 100.000 Estonya 1.400
    Portekiz 76.000
    Toplam Dünya                                                    ==========>                                          12.748.225   

    Kaynak : UN.A.F.P.A.

    Bugün dünya makarna üretimi 12,7 milyon ton civarında olup, birkaç ülkede yoğunlaşmıştır. İtalya 3,2 milyon ton ve %25,1 pay ile dünyanın en büyük makarna üreticisidir. İtalya’yı %19,9 ile ABD, %10,2 ile Brezilya ve %6,7 ile Rusya Federasyonu izlemektedir. Türkiye, dünya makarna üretiminde beşinci sırada olup, üretimdeki payı %4,8’dir. Dünya buğday üretiminde dokuzuncu sırada bulunan ülkemiz, makarna üretiminin temel hammaddesi olan durum buğdayı üretiminde ise ülkeler bazında altıncı sırada yer almaktadır.

    Tablo 2-Makarna Üretiminin Kıtalara Göre Dağılımı

      %
    AVRUPA 48,4
    A.B. 36,6
    Diğer 11,8
    AMERİKA 44,5
    Kuzey 21,1
    Orta ve Güney 23,4
    AFRİKA 4,6
    ASYA 1,9
    ORTA DOĞU 0,2
    AVUSTRALYA 0,4

    Kaynak : UN.A.F.P.A.

    Üretimde ilk sıralarda yer alan ülkelerden İtalya, ABD ve Türkiye ihracata dönük üretim yaparken diğer ülkeler iç piyasa taleplerini karşılamaktadır. AB ülkeleri dünya üretiminin yaklaşık %49’unu gerçekleştirmektedir.

    Son yıllarda özellikle Çin, Japonya, Güney Kore ve Hindistan gibi Asya-Pasifik ülkeleri makarna üretimlerini, yoğun yurt içi ve bölgesel talepleri karşılamak üzere artırma yönünde çalışmalar yapmaktadır.

    Makarna üretiminin yayılmasında ekonomik nedenler de etkili olmuştur. Makarna, buğday irmiğinden yapılmakta, buğday ise dünyanın hemen hemen her bölgesinde yetiştirilmektedir. Modern fabrikaların kurulmasıyla birlikte makarna üretim maliyetleri oldukça gerilemiştir. Makarnanın muhafazası da kolaydır. Ekmek kısa sürede tüketilmek zorunda olmasına karşın, makarna kuru bir ortamda yıllarca bozulmadan kalabilmektedir. Bu durum üreticiler ve tüketiciler için çok önemli bir konudur. Diğer bir ekonomik avantaj ise makarnanın çabuk pişmesidir.

    Tablo 3- Ülkeler İtibariyle Kişi Başına Düşen Ortalama Makarna Tüketimi (2010 yılı verileri, kg)

    İtalya 26,0 Slovakya 5,0
    Venezüella 12,0 Bolivya 4,8
    Tunus 11,7 Hollanda 4,4
    Yunanistan 10,4 Litvanya 4,4
    İsviçre 9,7 Polonya 4,2
    ABD 9,0 Letonya 4,1
    İsveç 9,0 Dominik Cum. 4,0
    Şili 8,3 Avustralya 4,0
    Peru 8,3 İsrail 4,0
    Fransa 8,1 Panama 3,8
    Almanya 7,7 Kostarika 3,7
    Slovenya 7,5 Finlandiya 3,2
    Macaristan 7,4 Kolombiya 3,0
    Arjantin 7,2 Meksika 3,0
    Portekiz 6,7 Romanya 2,7
    Kanada 6,5 Ekvator 2,6
    Brezilya 6,4 İngiltere 2,5
    Çek Cum. 6,0 Danimarka 2,0
    Rusya Fed. 6,0   Guatemala 2,0
    Türkiye 6.0 Libya 2,0
    Avusturya 5,6 Japonya 1,7
    Belçika-Lüksemburg 5,4 Mısır 1,2
    Estonya 5,3 İrlanda 1,0
    İspanya 5,0 El Salvador 1,0

    Kaynak : UN.A.F.P.A.

    Dünyada makarna tüketimi hızla artmaktadır. Buğdayın temel besin maddesi olması ile makarnanın besin değerinin yüksek ve kolay hazırlanan bir yemek olması söz konusu artışın temel nedenleridir. Değişik malzemelerle hazırlanabildiği için farklı yemek kültürü bulunan toplumlar arasında kabul görmektedir. Her toplum kendi zevkine göre makarna pişirebilmektedir.

    Dünyada kişi başına makarna tüketiminde 26 kg. ile İtalya ilk sırada yer almaktadır. İtalya’yı 12 kg. ile Venezüella ve 11,7 kg. ile Tunus izlemektedir. Türkiye’nin kişi başına makarna tüketimi ise 6 kg.’dir. Ülkemizde tüketimin yeterince artmamasında sos kalitesinin gelişmemiş olması, makarnanın pişirilmesi konusunda yeterince bilgi sahibi olunmaması, üretimde çeşitliliğin yeni yeni başlaması ve makarnanın besleyici değerinin bilinmemesi etkili olmaktadır. Ülkemizde geleneksel olarak evde yapılan eriştenin kayıtlara geçmediği düşünülürse kişi başına düşen makarna tüketimimiz kayıt rakamlarından daha yüksektir.

    1.2 DÜNYA İTHALATI

    Birleşmiş Milletler verilerine göre; 2010 yılında dünya makarna ithalatı %1,1 düşüşle 6,3 milyar $ seviyesinde gerçekleşmiştir. Dünya makarna ithalatının %47’si AB ülkeleri tarafından gerçekleştirilmektedir. Ülkeler bazında ise 702,5 milyon $ ve %11,1 pay ile ABD ilk sırada yer almıştır. ABD’yi %10,1 ile Almanya, %8,7 ile Fransa, %7,6 ile İngiltere ve %5,6 ile Kanada izlemiştir. Türkiye, dünya makarna ithalatında 106. sırada yer almıştır.

    2009 yılına göre 2010 yılı makarna ithalatında ilk yirmi ülke arasında en önemli artışlar %21,5 ile Malezya’da, %15,8 ile Güney Kore’de, %15,3 ile Rusya Federasyonu’nda ve %14,8 ile Hong Kong’da gerçekleşmiştir.

    Tablo 4- Dünya Makarna İthalatı (Bin $)

    SIRA ÜLKELER 2006 2007 2008 2009 2010 2010-2009 Değişim (%) % Pay
    1 ABD 554.551 623.274 692.107 646.956 702.474 8,6 11,1
    2 Almanya 500.608 542.471 810.397 733.381 637.935 -13,0 10,1
    3 Fransa 384.702 484.290 701.713 592.430 547.599 -7,6 8,7
    4 İngiltere 346.029 445.448 588.806 503.819 480.237 -4,7 7,6
    5 Kanada 236.381 273.348 322.186 339.534 352.248 3,7 5,6
    6 Japonya 282.173 275.952 357.320 321.081 317.857 -1,0 5,0
    7 Belçika 157.346 180.968 225.166 197.741 196.958 -0,4 3,1
    8 Hong Kong 118.856 122.687 154.191 156.452 179.651 14,8 2,8
    9 Hollanda 119.872 155.334 190.243 166.733 160.398 -3,8 2,5
    10 Avustralya 83.310 100.356 144.517 138.940 137.151 -1,3 2,2
    11 İspanya 113.721 137.233 165.041 129.069 132.108 2,4 2,1
    12 Avusturya 79.414 91.979 134.606 114.345 106.503 -6,9 1,7
    13 İsviçre 64.294 77.008 108.748 102.543 105.435 2,8 1,7
    14 İsveç 78.467 95.015 118.634 106.424 104.448 -1,9 1,7
    15 Güney Kore 60.214 76.076 91.956 86.068 99.692 15,8 1,6
    16 İtalya 49.074 61.504 89.479 92.236 83.798 -9,1 1,3
    17 Polonya 38.253 59.092 85.560 77.020 82.242 6,8 1,3
    18 Malezya 31.701 40.887 55.995 64.367 78.203 21,5 1,2
    19 Rusya Fed. 44.523 67.037 86.986 66.222 76.380 15,3 1,2
    20 Danimarka 40.282 51.604 66.609 59.512 61.952 4,1 1,0
    106 Türkiye 2.533 2.954 4.423 4.608 5.217 13,2 0,1
    Diğerleri 1.109.791 1.538.046 1.812.718 1.688.234 1.671.154 -1 26
      Toplam 4.496.095 5.502.563 7.007.401 6.387.715 6.319.640 -1,1 100,0

    Kaynak: Trademap, 2011

    Grafik 1- Dünya Makarna İthalatı

    Artan dünya nüfusu, gelişmekte olan ülkelerin geleneksel mutfaklarında yer almamasına karşın artan kişi başına milli gelirlerle birlikte Batı tarzı yemek alışkanlıklarına yönelik ilgi ve anılan tarz ürünlerin lezzeti, ucuzluğu, besleyici olması, kolay hazırlanması, uzun süre muhafaza edilebilmesi gibi özelliklerinden dolayı dünya makarna ürünlerine olan genel talep istikrarlı bir artış göstermektedir. Makarna ürünlerinin, üretimin temel hammaddesi olan durum buğdayına bağımlı olması ve makarnalık sert buğday türünün dünyanın belirli bölgelerinde yetiştirilmesi, söz konusu ürünlere talep olan ancak, üretimin yurt içi talebi karşılamaya yetmediği veya hiç üretimin yapılmadığı ülkeleri net ithalatçı konumuna sokmaktadır. Ülkeler bazı zamanlarda kendi iç pazarlarında ürün çeşitliliğini sağlamak amacıyla da ithalat yapabilmektedirler.

    1.3 DÜNYA İHRACATI

    Birleşmiş Milletler verilerine göre, dünya makarna ihracatı 2010 yılında bir önceki yıla göre %0,7 gerileyerek 6,6 milyar $ değerinde gerçekleşmiştir. İtalya 2,4 milyar $ ve %36,2 pay ile en büyük ihracatçı konumundadır. İtalya’yı 624 milyon $ ve %9,4 pay ile Çin, 321 milyon $ ve %4,8 pay ile ABD, 297 milyon $ ve %4,5 pay ile Belçika ve 270 milyon $ ve %4,1 pay ile Tayland izlemiştir. Türkiye 2010 yılında %2,8 pay ile dünya makarna ihracatında sekizinci sırada yer almıştır.

    Tablo 5- Dünya Makarna İhracatı (Bin $)

    SIRA ÜLKELER 2006 2007 2008 2009 2010 2010-2009 Değişim (%) % Pay
    1 İtalya 1.759.003 2.151.389 2.991.973 2.569.351 2.401.781 -6,5 36,2
    2 Çin 492.459 503.243 549.648 549.988 624.419 13,5 9,4
    3 ABD 212.110 248.698 291.206 313.251 320.991 2,5 4,8
    4 Belçika 239.675 266.248 335.299 291.679 297.459 2,0 4,5
    5 Tayland 102.802 165.931 233.997 251.235 270.207 7,6 4,1
    6 Güney Kore 165.988 179.366 200.281 207.304 240.293 15,9 3,6
    7 Fransa 137.500 150.293 206.171 187.808 191.327 1,9 2,9
    8 Türkiye 80.319 107.889 181.953 149.439 185.879 24,4 2,8
    9 Almanya 120.784 150.732 200.583 188.729 184.653 -2,2 2,8
    10 Kanada 138.222 140.853 144.679 143.113 171.473 19,8 2,6
    11 Endonezya 61.741 79.658 112.369 120.323 143.500 19,3 2,2
    12 Avusturya 87.787 94.711 109.577 124.173 127.970 3,1 1,9
    13 Hollanda 62.590 91.265 92.392 92.077 93.124 1,1 1,4
    14 Japonya 62.359 66.853 78.583 81.385 87.637 7,7 1,3
    15 İspanya 41.804 50.565 83.515 75.679 84.953 12,3 1,3
    16 İsviçre 52.580 56.600 76.496 78.882 76.661 -2,8 1,2
    17 Vietnam 70.543 82.346 110.326 95.504 73.195 -23,4 1,1
    18 Malezya 19.305 27.827 56.145 53.983 60.316 11,7 0,9
    19 Meksika 28.843 36.312 60.364 56.720 54.922 -3,2 0,8
    20 Rusya Fed. 41.602 64.470 83.869 59.259 54.886 -7,4 0,8
    Diğerleri 710.276 811.875 1.031.402 991.034 891.480 -10,0 13,4
      Toplam 4.688.292 5.527.124 7.230.828 6.680.916 6.637.126 -0,7 100

    Kaynak: Trademap, 2011

    Dünya makarna ihracatında ilk yirmi ülke arasında en büyük ihracat artışı %24,4 ile Türkiye’de yaşanmıştır. Diğer önemli ihracat artışlarının gerçekleştiği ülkeler ise  %19,8 ile Kanada,  %19,3 ile Endonezya, %15,9 ile Güney Kore ve %13,5 ile Çin olmuştur.

    Tablo 6-Dünya Makarna İhracatı (Ton)

    SIRA ÜLKELER 2006 2007 2008 2009 2010 2010-2009 Değişim (%) % Pay
    1 İtalya 1.761.097 1.791.658 1.713.290 1.752.865 1.820.300 3,8 40,2
    2 Çin 416.502 406.887 443.486 429.388 464.804 8,2 10,3
    3 Türkiye 191.997 177.971 175.614 213.513 297.406 39,3 6,6
    4 ABD 141.811 158.541 184.551 172.243 183.588 6,6 4,1
    5 Belçika 119.416 121.747 126.038 121.848 137.147 12,6 3,0
    6 Tayland 67.574 96.099 105.765 109.199 119.643 9,6 2,6
    7 Endonezya 75.672 88.651 86.544 97.002 112.135 15,6 2,5
    8 Fransa 79.380 77.586 85.083 84.573 91.962 8,7 2,0
    9 Almanya 57.520 65.409 75.199 76.065 81.168 6,7 1,8
    10 Arjantin 47.947 40.401 33.060 18.920 73.733 289,7 1,6
    11 Güney Kore 56.110 58.075 60.189 66.355 73.643 11,0 1,6
    12 Meksika 40.341 48.826 2.197.442 66.298 64.018 -3,4 1,4
    13 Kanada 74.657 71.141 93.525 53.090 60.099 13,2 1,3
    14 İspanya 38.781 35.378 43.008 48.802 58.507 19,9 1,3
    15 Rusya Federasyonu 52.346 67.285 65.371 53.974 49.309 -8,6 1,1
    16 Peru 22.513 22.791 24.801 27.523 46.130 67,6 1,0
    17 Avusturya 38.535 36.753 35.330 41.360 44.832 8,4 1,0
    18 Mısır 29.801 43.620 44.575 2,2 1,0
    19 Vietnam 38.523 50.820 58.725 46.209 42.572 -7,9 0,9
    20 Yunanistan 45.617 45.324 39.433 41.880 39.479 -5,7 0,9
    Diğerleri 606.645 1.715.480 742.704 783.531 619.072 -21,0 13,7
      Toplam 3.972.984 5.176.823 6.418.959 4.348.258 4.524.122 4 100

    Kaynak: Trademap, 2011

    Dünya makarna ihracatında miktar bazında veriler incelendiğinde 2009 ve 2010 yıllarında İtalya’nın birinci sırada yer aldığı ve toplam ihracatın %40,2’sinin (2010) söz konusu ülke tarafından gerçekleştirildiği görülmektedir.

    2010 yılında miktar bazında Türkiye’nin makarna ihracatı %39,3’lük bir artış göstermiştir. Söz konusu artış, Türkiye’nin 2009 yılı dünya makarna ihracatında miktar bazındaki sıralamasını (213.513 ton ile üçüncü sıra) korumasını sağlamış ve Türkiye, 2010 yılında 297.406 ton makarna ihracatı ile miktar bazında üçüncü sırada yer almaya devam etmiştir. Ayrıca, bahse konu yıllarda Türkiye, makarna ihracatında miktar bazında Avrupa ikincisi konumundadır. Miktar bazında dünya makarna ihracatında üçüncü olan ülkemiz, değer bazında sekizinci sırada olup, bu durum ihraç birim fiyatlarının beklenen seviyenin altında olduğunu göstermektedir.

    Grafik 2- Dünya Makarna İhracatı

    2- TÜRKİYE’NİN ÜRETİMİ VE TİCARETİ

    2.1 TÜRKİYE’NİN ÜRETİMİ

    Türkiye’de makarna üretimi Cumhuriyet döneminde başlamıştır. Makarna, Türkiye’nin ilk gıda sanayi sektörüdür. İzmir’de kurulan ilk makarna fabrikası ile sanayi tipi üretime geçilmiştir. Daha öncesinde Anadolu’da makarna üretimi ev yapımı erişte ile sınırlı durumdaydı. Kentleşme ile birlikte makarna fabrikalarının kurulması da hızlanmıştır.

    Türkiye’de ilk makarna tesisi 1922 yılında İzmir’de kurulmuştur. 1950’li yıllara kadar makarna üretimi küçük imalathanelerde gerçekleştirilmiş, büyük fabrikaların kurulmasına ancak bu yıllarda başlanmıştır. 1970’li yıllarda küçük tesisler yerini modern teknoloji kullanan büyük kapasiteli fabrikalara bırakmıştır. Özellikle durum buğdayı üretimi oldukça yüksek olan Türkiye’nin makarna üretimi ve kalitesi artarak uluslararası pazarlarda rekabet edebilir hale gelmiş ve fabrika sayısı yirmi altıya ulaşmıştır.

    Bugün, Türk makarna sanayi içerisinde, bölgesel talebi karşılamaya yönelik çalışan tesislerin yanı sıra, teknolojik açıdan gelişmiş ülkelerle rekabet edebilecek düzeye gelmiş, üretiminin önemli bir bölümünü ihracata yönlendirmiş, büyük entegre tesisler de dâhil olmak üzere çok sayıda fabrika faaliyet göstermektedir. Türkiye, 2009 sonu itibariyle 1.200.000 tonu aşan kurulu kapasite ile dünyanın en büyük makarna üreticisi ülkelerinden biridir.

    Sektördeki mevcut üretim tesisleri, coğrafi dağılım açısından makarna üretiminde ana girdi olan sert durum buğdayının yetişme alanları olan Güneydoğu Anadolu, Orta Anadolu ve Batı Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmaktadır. Güney Doğu Anadolu bölgesi başta Gaziantep ili olmak üzere %40’la ilk sırayı alırken, bu bölgeyi başta Ankara ili olmak üzere Orta Anadolu (%30) ve başta İzmir ili olmak üzere de Ege Bölgesi (%23) izlemektedir.  Sektörde faaliyet gösteren ve her birinin kurulu kapasitesi 180 ton/gün’ün üzerinde olan 10 büyük firma sektörün kapasitesinin %70’ini oluşturmaktadır.

    Makarna %100 durum buğdayından üretilirken bazı ülkelerde diğer buğday türleri de kullanılmaktadır. Türkiye’de makarna üretiminin durum buğdayından yapılması konusunda yasal zorunluluk bulunmaktadır. Durum buğdayından irmik, yumuşak buğdaydan un elde edilmektedir. İrmik, içerisinde yoğun miktarda protein (gluten ve glutenin) bulunması nedeniyle kalitelidir. Yumuşak buğdayla üretilen makarnalar pişirildikten sonra diriliğini kaybetmekte ve yapışmaktadır. İrmikten üretilen makarnanın rengi sarıya yakın kahverengidir ve pişirildikten sonra diri kalmaktadır.

    Makarna üretiminde temel hammadde olan durum buğdayının Türkiye’de yetiştirilmesi makarna sanayiinin gelişmesinde önemli bir faktördür. Durum buğdayı genellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve İç Anadolu Bölgesi’nde yetiştirildiği için makarna fabrikaları da daha çok bu bölgelerde kurulmuştur. 1970’li yıllarda durum buğdayı ekim alanlarının toplam buğday ekim alanları içindeki payı Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde %70, Trakya ve Marmara’da %60, Orta Anadolu’da %50 ve Akdeniz’de %25 iken bugün bu oranlar Trakya, Marmara, Ege ve Akdeniz’de %5’in altına, Orta ve Güneydoğu Anadolu’da %15-20 seviyelerine inmiştir.

    Türkiye, durum buğdayı üretiminde dünya çapında önemli bir ülke olmasına karşın son yıllarda durum buğdayı ekim alanlarının yüksek verimli ekmeklik buğdaya kayması ve uygulanan yanlış politikalar sonucunda üretim büyük oranda azalmış ve durum buğdayı ithal eden ülke konumuna gelmiştir.

    Dünyada makarna ürünlerine olan genel talep istikrarlı bir artış içinde olmasına rağmen ülkemizdeki makarna tüketimi beklenen düzeye ulaşmamış olup, bölgesel farklılıklar da göstermektedir. Öte yandan, ülkemizde makarna kültürünün henüz gerçek anlamda gelişmemiş olması da tüketimde beklenen artışların yaşanmasını engellemektedir.

    Türkiye’de makarna tüketiminin arzu edilen seviyeye gelmemesinde,

    1. Sos kalitesinin Türk mutfağında yerleşik olmaması,
    2. Makarna pişirilmesi konusunda halkın yeterince bilgi sahibi olmaması,
    3. Üretimde çeşitliliğin çok yeni başlamış olması,
    4. Makarnanın besleyici değerinin yeterince anlatılmamış olması

    gibi nedenler etkili olmaktadır.

    2.2 TÜRKİYE’NİN İTHALATI

    Makarna sektörünün üretim kapasitesi talebi karşılamada yeterli düzeyde olduğu için ithalat çok düşük seviyededir. Son yıllarda en fazla ithalatın gerçekleştirildiği 2010 yılı verilerine göre 2.082 ton ithalat yapılmıştır. 2010 yılında ithalatın miktar bazında %62,8’i ise İtalya’dan gerçekleştirilmiştir. 2010 yılında ithalat miktar bazında 2009 yılına göre %16,7 oranında artış göstermiş, değer bazında ise %13,2 oranında artarak 5,2 milyon $ değerinde gerçekleşmiştir. 2010 yılında ülkemiz toplam makarna ithalatından İtalya değer bazında %67 pay alırken, Çin %8,3 ve İsviçre %5,8 oranında pay almıştır.

    Tablo 7- Yıllar İtibariyle Ülkemizin Makarna İthalatı

    Yıl Miktar (kg) Değer ($) Değişim (%)
    2004 612.942 1.584.404
    2005 735.315 2.238.971 41,3
    2006 1.000.499 2.532.612 13,1
    2007 1.192.674 2.953.586 16,6
    2008 1.539.780 4.422.710 49,7
    2009 1.783.882 4.607.601 4,2
    2010 2.082.041 5.217.209 13,2
    2010* 1.174.371 2.841.610
    2011* 1.419.922 3.543.198 24,7

     

     

     

     

     

     

     

    * Ocak-Temmuz;

    Kaynak: TÜİK

    İthalat, 2011 Ocak-Temmuz döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre değer bazında %24,7 oranında artışla 3,5 milyon $, miktar bazında ise %20,9’luk artışla 1.419 ton olarak gerçekleşmiştir.

    Makarna ithalatı, lüks oteller ve lokantaların tüketimindeki çeşitlilik amacıyla yapılmaktadır. Özel gecelerde pişirilmek amacıyla ithal edilen makarnalar çok pahalı olduğu için piyasada fazla rağbet görmemektedir. Bazı İtalyan markaları ülkemizde de üretim yapmaya başlamıştır.

    Türkiye’de yaygın olarak üretimi yapılan çeşitlerden ziyade az rastlanan çeşitler ithal edilmektedir. Tür olarak kurutulmuş sınıfına giren makarnalar ithal edilirken gümrük tarife cetvelinde “DİĞER” kısmına giren makarnalarda yoğunluk gözlenmektedir.

    2.3 TÜRKİYE’NİN İHRACATI

    Tablo 8- Yıllar İtibariyle Ülkemizin Makarna İhracatı

    Yıl Miktar (kg) Değer ($) Değişim Miktar(%) Değişim Değer (%)
    2004 125.999.557 50.263.021
    2005 164.412.955 65.507.397 30,5 30,3
    2006 191.996.950 80.319.208 16,8 22,6
    2007 177.971.452 107.889.073 -7,3 34,3
    2008 175.613.572 181.952.653 -1,3 68,7
    2009 213.516.356 149.432.062 21,6 -17,9
    2010 297.308.644 185.910.998  39,2 24,4
    2010* 197.660.839 122.602.142
    2011* 260.782.735 184.560.299 31,9 50,5

    * Ocak-Ağustos (İhracatçı Birlikleri kayıt rakamları)

    Kaynak: TÜİK

    Türkiye’de makarna ihracatı ilk kez 1970 yılında 13 tonluk ihracat ile başlamış ve sonraki yıllarda sürekli artış kaydedilmiştir. 1990’lı yılların başlarında ihracat artışı hız kazanmış ve 1997 yılında ihracat bir önceki yıla oranla değer bazında %21, miktar bazında ise %26 artarak sırasıyla 70 milyon $ ve 136 bin tona yükselmiştir. Bu yıllarda makarna üretimi için gerekli olan durum buğdayının dünya fiyatlarından temin edilebildiği takdirde ihracatımızın 250-300 bin tona ulaşabileceği tahmin edilirken; 1998 yılında en önemli ihraç pazarımız olan Rusya Federasyonu’nda yaşanan ekonomik kriz sonucunda ihracatımız %36 oranında gerileyerek 45,2 milyon $ değerinde gerçekleşmiştir. ABD’nin Türk makarnasına uyguladığı anti-damping soruşturması da ihracatımızı olumsuz yönde etkilemiştir. 2000’li yılların başında ihracattaki düşüş devam etmiştir.

    Bahse konu dönemde ihraç pazarlarımızda yaşanan söz konusu olumsuzluklar nedeniyle yeni pazar arayışlarına girilmiştir. Yeniden bir yükselme trendi yakalamayı hedefleyen sektör, Dubai, Azerbaycan, BAE gibi Asya ülkelerinin yanı sıra birçok Afrika ülkesine de ihracat yapmaya başlamıştır. 2002 yılında 49 bin ton, 2003 yılında da 69 bin ton makarna ihracatı yapmıştır. 2004 yılında 126 bin tona yükselen ihracat 2005 yılında da yine bir rekor kırarak 164.413 ton olmuştur. 2006 yılında yükseliş eğilimine devam eden ihracatımız yaklaşık olarak %17 artış göstererek 191.997 ton seviyesine ulaşmıştır. 2007 yılında ise hububat fiyatlarına paralel olarak makarna fiyatlarının yükselmesiyle değer bazında %34,3 oranında artış kaydedilmiş ancak, miktar bazında %7,3 oranında düşüş yaşanmıştır. 2008 yılında da değer bazında %68,6 oranında artış kaydedilmiş ancak miktar bazında %1,3 oranında düşüş yaşanmıştır. 2009 yılında makarna ihracatımız bu sefer değer bazında düşüp (%17,9) miktar bazında artmıştır (%21,6). 2010 yılında ise hem değer (%24,4) hem de miktar (%39,2) bazında artan makarna ihracatımız, 2011 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre değer (%50,5) ve miktar (%31,9) bazında artış eğilimine devam etmiştir.

    Tablo 9- Ülkeler İtibariyle Makarna İhracatımız

        2008 2009 2010 2009-10
    Sıra Ülkeler Miktar (Ton) Değer (Bin $) Miktar (Ton) Değer (Bin $) Miktar (Ton) Değer (Bin $) Değ. (%)
    1 Togo 10.561 10.147 17.311 11.294 23.645 13.920 23,3
    2 Irak 13.181 12.632 19.024 11.798 24.873 13.800 17,0
    3 Benin 11.281 11.725 9.625 6.035 19.902 11.827 96,0
    4 Angola 9.291 10.337 10.488 6.545 19.223 11.436 74,7
    5 Japonya 9.545 11.642 11.559 9.493 13.882 10.502 10,6
    6 Kongo 4.521 4.684 9.538 6.406 12.995 8.112 26,6
    7 Venezüella 1.108 1.063 4.091 3.446 11.550 7.865 128,2
    8 Lübnan 2.735 2.698 2.799 1.802 13.040 7.639 323,9
    9 İsrail 7.746 7.666 10.630 7.604 11.862 7.559 -0,6
    10 Nijer 8.941 9.839 6.788 4.608 11.377 7.303 58,5
    11 B.A.E. 16.266 15.552 13.850 9.346 11.376 6.663 -28,7
    12 Cibuti 7.398 7.519 11.286 7.859 9.905 6.170 -21,5
    13 Almanya 6.474 7.763 7.398 6.524 7.125 5.403 -17,2
    14 Azerbaycan 4.989 5.598 5.072 3.902 7.575 5.040 29,2
    15 Kenya 4.987 4.994 6.002 4.028 6.782 4.057 0,7
    Diğerleri 56.589 58.093 68.055 48.472 92.196 58.614 20,9
    Toplam 175.613 181.952 213.516 149.162 297.308 185.910 24,6

    Kaynak: TÜİK

    1992-1993 yıllarında AB’ye makarna ihracatımız 8 bin tona yakın iken, 1994 yılında yaklaşık 11 bin tona çıkmış, 1996 yılında ise 2.333 tona gerilemiştir. Geçen süre içerisinde ihracatımız tekrar yavaş yavaş yükselmeye başlamış ve 2001 yılında 4.118 ton olmuştur. 2002-2005 yılları arasında AB’ye sırasıyla 4.732 ton, 6.200 ton, 8.600 ton ve 8.150 ton makarna ihracatı yapılmıştır. 2006 ve 2007 yıllarında ise ihracat azalarak sırasıyla 7.072 ton ve 7.433 ton olmuştur. 2008 yılında AB ülkelerine makarna ihracatımız %30,1 artarak 9.669 tona, 2009 yılında ise %24,9 artarak 12.079 tona yükselmiştir. Makarna ihracatımız, 2010 yılında da %7,9’luk bir artış ile 13.028 tona yükselmiştir.

    Türk makarna sektörü için oldukça önemli bir pazar olan ABD’ye 50 bin ton seviyelerinde makarna ihracatı yapılırken ABD’nin İtalya ve Türk makarnaları için başlattığı anti-damping soruşturması sonucu %48-63 oranlarında anti-damping ve %9-16 oranlarında Telafi Edici Vergi Türk makarnaları için uygulanmaya başlanmıştır. Bu yüksek vergiler karşısında ABD’ye yapılan ihracat 1996 yılı sonrasında durma noktasına gelmiştir. 1998 ve 1999 yıllarında bazı üretici firmalar ABD Ticaret Bakanlığı’na müracaat ederek bu vergilerin kaldırılması talebinde bulunmuşlar ve yapılan inceleme sonucunda dört firmanın talebi haklı görülerek anti-damping ve Telafi Edici Vergiler indirilmiştir. Bu olumlu gelişmelere karşın kısa sürede kaybedilen ABD pazarında yeniden yer edinip ihracatı eski seviyelere çıkarmak zor görünmektedir. Nitekim bu ülkeye 2000 yılında ihracatımız 1.303 tona, 2001’de 2.033 tona, 2002’de 3.321 tona, 2003 yılında 3.843 tona  ve 2005 yılında da 4.038 tona ulaşmıştır. 2006 yılında ise 2.956 ton ihracat gerçekleştirilmiştir. 2007 yılında ihracat 2006 yılına göre %13,2 oranında düşerek 2.565 tona gerilemiştir. 2008 yılında ABD’ye sadece 294 ton ihracat gerçekleştirilmiştir. 2009’da ihracatçı firmaların ve etnik pazarın alım politikası ile %38 civarında düşen fiyatların etkisiyle söz konusu ihracat miktarı yaklaşık %446,8 artarak 1.607 tona ulaşmıştır. 2009 yılındaki olumlu tablo 2010 yılında da sürmüş ve miktar bazında %46,3 ve değer bazında %32,4 oranında artış ile ABD’ye yönelik makarna ihracatı sırasıyla 2.351,2 bin ton ve 1.553,1 milyon $ olarak gerçekleşmiştir. Şu anda ABD’nin uyguladığı anti-damping ve Telafi Edici Vergi oranları %0 ile %51,49 arasındadır.

    1998 yılında meydana gelen ekonomik krize kadar Rusya ve BDT sektör ihracatında çok önemli bir paya sahipti. Özellikle AB’de ve ABD’de karşılaştığımız sorunlar sonucunda ihracatımızın hemen hemen tamamı bu ülkelere yönelmişti. Nitekim sektör ihracatında rekor düzeye ulaşılan 1997 yılında yapılan 136 bin tonluk makarna ihracatının 122 bin tonu (%90’ı) Rusya Federasyonu ve BDT’ye yapılmıştı. Krizle beraber bu miktar 1998 yılında 79 bin tona, 1999 yılında 5.892 tona, 2000 yılında ise 4.060 tona düşmüştür. Bu düşüşün önemli nedenlerinden biri de Rusya Federasyonu’nun makarna sektörüne yeni yatırımlar yaparak üretim kapasitesini süratle artırması ve kendi kendine yeterli duruma gelmesidir. 2008 yılında, Rusya’ya yapılan makarna ihracatında miktar bazında %66,8 (72 ton) ve değer bazında %38,9’luk (99.202 $) bir azalma gerçekleşmiş, 2009 yılında miktar bazında 2008 yılı seviyesi korunmuş, ancak değer bazında %42,5’lik bir düşüş yaşanarak ihracat 57.051 $ değerinde gerçekleşmiştir. 2010 yılında ise miktar bazında %65,3 ve değer bazında %28,6’lık artış yaşanmış ve Rusya Federasyonu’na yapılan makarna ihracatı sırasıyla 120 ton ve 73.360 $’a yükselmiştir.

    BDT ülkelerine olan ihracatımız ise 2001 yılından itibaren tekrar artmaya başlamış ve 2006 yılında 14.206 ton seviyesinde gerçekleşmiştir. 2007 yılında ise bu miktar %25,4 oranında gerileyerek 10.604 ton seviyesine inmiştir. 2008 yılında da bahse konu makarna ihracatı gerilemiş ve %28,4 oranında bir düşüşle 7.589 ton seviyesinde gerçekleşmiştir. 2009 yılında da gerileme trendi devam etmiş ve BDT ülkelerine toplam makarna ihracatımız %7,1 oranında bir düşüşle 7.050 ton olarak gerçekleşmiştir. 2010 yılındaki miktar bazındaki %57,8 ve değer bazındaki 36,5’lik artışa karşın 2000’li yılların ikinci yarısında BDT ülkelerine yapılan makarna ihracatının Türkiye’nin toplam makarna ihracatı içindeki payında yaşanan düşüş sürmektedir.

    1990’lı yılların başında Türk makarna sektörü Japonya’yı ihracatta hedef pazar olarak belirlemiştir. Japonya’nın makarna ithalatının büyük kısmı İtalya’dan gerçekleştirilmektedir. Birçok ülkede olduğu gibi Japon tüketici de, makarnayı İtalya ile özdeşleştirmiş durumdadır.  Öte yandan, 2008 yılında Türkiye’nin Japonya’ya makarna ihracatı miktar bazında %309,3 ve değer bazında %673 artarak sırasıyla 9.545 ton ve 11.642 milyon $ olarak gerçekleşmiştir. 2009 yılında söz konusu ihracatta değer bazında %18,5’lik bir azalma yaşanmasına karşın miktar bazında %21,1’lik bir yükseliş ile söz konusu artış eğilimi devam etmiştir. 2010 yılında ise Japonya’ya yapılan makarna ihracatı miktar bazında %20,1’lik bir artış ile 13.882 ton ve değer bazında %10,6’lık bir artış ile 10.502 milyon $’a ulaşmıştır. Söz konusu artış trendinin uygun ve etkili tanıtım kampanyaları ve pazarlama yoluyla devam etmesinin mümkün bulunmaktadır. Japonya’da tüketicilerin beğenisinin Türk makarnasına yönlendirilmesi ile büyük bir pazar elde edilmiş olacaktır.

    Makarna ihracatımız içinde en önemli pazar, özellikle 2005 yılında hem değer (%82,4) hem de miktar (%87,3) bazında yaşanan ciddi artış sonrasında Afrika ülkeleri (Togo, Benin, Angola, Kongo, Nijer, Cibuti, Kenya, Tanzanya, Moritanya, Kamerun; Somali, Madagaskar, Güney Afrika, Gana)  haline gelmiştir. Anılan pazarın Türkiye’nin makarna ihracatındaki payı her geçen yıl artmış, 2009 yılında makarna ihracatımızın %49,7’si (106.124 ton) ve 2010 yılında ise %50,4’ü (150.008 ton) Afrika ülkelerine gerçekleştirilmiştir.

    2009 yılında makarna ihracatı gerçekleştirilen ülkelerden değer bazında en fazla pay alan ülke %7,9 ile Irak olurken, Irak’ı %7,6 pay ile Togo, %6,4 pay ile Japonya ve %6,3 pay ile Birleşik Arap Emirlikleri takip etmektedir. Makarna ihracatımızda ilk on beş ülke arasında değer bazında en fazla artış görülen ülkeler; %224,1 ile Venezüella, %36,8 ile Kongo ve %30 ile Kamerun olmuştur.

    2010 yılında ise makarna ihracatımızın en fazla yapıldığı ülke %7,5’lük pay ile Togo olurken, Togo’yu %7,4 pay ile Irak, %6,4 pay ile Benin, %6,2 pay ile Angola ve %5,7 ile Japonya izlemektedir. Makarna ihracatımızda ilk beş ülke arasında Afrika ülkelerinin ağırlığı söz konusu bölgenin ihracatımızdaki payının bir diğer göstergesidir. 2010 yılında Türkiye’nin makarna ihracatındaki ilk on beş ülke arasında değer bazında en fazla artış görülen ülkeler, %323,9 ile Lübnan,  %128,2 ile Venezüella, %96 ile Benin ve %74,7 ile Angola olmuştur.

    İhracat pazarlarımızın geliştirilmesi için;

    • Üreticilerin yurt içinden ve yurt dışından dünya fiyatlarıyla hammadde temin edebilmeleri,
    • Yeni pazarlar konusunda devlet ve sektör yetkililerinin ortak girişimleri ile özellikle Çin, Hindistan, Bangladeş ve Afrika’da İtalya’dan önce pozisyon alınması,
    • Rusya Federasyonu ve BDT ülkelerinde ortak yatırımlar yapılıp öncelikle Türk durum buğdayının ve irmiğinin bu ülkelerde kullanılması konusunda çaba harcanması gerekmektedir.

    Uluslararası pazarlarda rakip ülkeler ekonomik ve siyasi güçlerini kullanarak avantajlı bir konumda ticaret yapabilmektedirler. AB üyesi makarna ihracatçıları (İtalya, Fransa, İspanya, Yunanistan) bu pazarlarda kotasız ihracat yapabilirken Türkiye ile AB arasında karşılıklı tarife kotası uygulanmaktadır.

    3 SEKTÖRÜN SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

    Sektörde faaliyet gösteren firma temsilcilerince dile getirilen sorunlar aşağıda yer almaktadır:

    Dünya makarna ticaretinde önemli rakip ve ithalatçı ülkelerin bulunduğu AB, sektöre büyük teşvikler vermekte ve makarna sektörünü koruma altına almaktadır. Buna rağmen ülkemiz ihracatçısı yeterli teşvik alamamaktadır.

    Türkiye’den AB’ye gerçekleştirilen işlenmiş tarım ürünlerinden makarna ihracatına uygulanan kota uygulamasının ticaret serbestliği açısından kaldırılması doğru olacaktır.

    Türk makarna sektörünün yakın gelecekte karşılaşacağı sıkıntıların başında hammadde tedarikindeki yaşanabilecek sorunlar gelmektedir. Özellikle üretimde yaşanan en önemli problemlerden biri makarnalık sert durum buğdayı temininde yaşanan sıkıntıdır. Makarnalık buğdaya ilişkin tohum ıslahı ve süne ile mücadele konusunda TMO’nun, sert buğday eken çiftçiye verilen desteği artırması gerekmektedir. Son yıllarda ülkemiz makarna ihracatında son derece önemli gelişmeler olduğu, ülkemiz makarna ihracatının tonaj bakımından dünyada üçüncü sırada ve Avrupa’da ise İtalya’dan sonra ikinci sırada yer aldığı göz önüne alındığında kaliteli buğday temini, büyük bir ihracat potansiyeli barındıran makarna sektörü için hayati önem taşımaktadır. Çiftçinin durum buğdayı ekimine yönlendirilmesi (teşvik edilmesi) ve tohum ıslahı yapılması sektörü rahatlatacağı gibi dünyada ekmeklik buğdaya göre %25-40 daha pahalı olan durum buğdayı ve mamulleri ihracatının teşvik edilmesi de dış açığının azaltılmasını ve çiftçinin-sanayicinin daha fazla kazanmasını sağlayacaktır.

    Makarna sektöründe %25 civarında bir kayıt dışı üretim olduğu tahmin edilmektedir. Kayıt dışı üretimin önlenmesi ve sektörde bulunan oldukça büyük bir atıl kapasitenin kullanılabilir hale getirilebilmesi için KDV’nin %8’den daha aşağı çekilmesi gerekmektedir. Sektörde kayıt dışı üretimin önlenmesi haksız rekabeti ortadan kaldıracaktır.

    Türk gıda sektöründe kurulu kapasitesi yüksek pek çok firma olması, firmalar arasında yoğun rekabete neden olmaktadır. Yaşanan aşırı rekabet sonucunda sektörde faaliyet gösteren firmalar varlıklarını devam ettirebilmek için kredi kullanma ihtiyacı duymaktadırlar. Bu nedenle, firmalara ucuz maliyetli kredi verilmesini teminen gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.

    Türk makarnası dünyanın en kaliteli makarnaları arasında yer almasına karşın, özellikle tanıtım ve imaj sorunları nedeniyle ihracatta istenilen düzeye erişilememektedir. Kalite kurallarına uyulmadan üretilen ve ihraç edilen bazı ürünler Türk malı imajını bozmaktadır. Türk makarnasının dış pazarlarda daha iyi yer edinebilmesi için firmaların kendi logo ve markalarıyla ihracat yapmaları gerekmektedir. Firmanın patentli, markalı ürün ihracatına özel prim ihracat desteği verilmelidir.

    Ülkemiz hububat sektörünün yapısal sorunları bulunmaktadır. Tarım işletmelerinin küçüklüğü, çok parçalı oluşu, teknoloji kullanımının yetersizliği, üretici örgütlenmesindeki eksiklikler gibi temel tarımsal altyapı sorunları gelişimin önünde büyük engeller oluşturmaktadır. Tüm hububat ürünlerinde özellikle buğdayda çok fazla tohumluk çeşidin kullanılması ürünün standardize edilmesini olanaksız kılmaktadır.

    Avrupa Birliği ülkelerinin tümünde, yirmi üç ortak piyasa düzeninin gerektirdiği müdahale kuruluşları bulunmaktadır. Bu müdahale kuruluşları, ilgili sektörleri her yönüyle düzenlemektedirler. Türkiye’de tarım sektöründe hem AB ortak tarım politikasına uyum sağlanabilmesi hem de zor günler geçirmekte olan Türk tarım sektörünün geliştirilebilmesi amacıyla Toprak Mahsulleri Ofisi, güçlü bir müdahale kuruluşu (intervention agency) olarak yapılandırılmalıdır.

    TMO’nun görevi kanun ile düzenlenerek, üretici ve tüketici ile birlikte; unlu mamul ihracatını da gözetme – dengeleme görevi verilmelidir. TMO, buğday ihraç ederek Türkiye’nin rakiplerini değil, Türk ihracatçısını destekleyecek fiyat politikası izlemelidir.

    4 KAYNAKLAR

    • Birleşmiş Milletler İstatistik Bölümü, 2009-2010
    • Makarna Sektör Raporu, OAİB, 2008 
    • Makarna Sektör Raporu, İGEME, 2010 
    • TÜİK Verileri
    • www.trademap.org Verileri
    • Türkiye Makarna Sanayicileri Derneği, www.makarna.org.tr 
    • UN.A.F.P.A. (Union of Organizations of Manufactures of Pasta Products of The E.U.) http://www.pasta-unafpa.org

    1 DÜNYA ÜRETİMİ VE TİCARETİ

     1.1 DÜNYA ÜRETİMİ

    Geçen yüzyıllarda makarna türlerinin üretimi, İtalya’nın iklim koşullarının uygun olduğu bölgelerde gerçekleştirilmekteydi. 20.yy.’ın başlarında makarna üretimi tamamen iklim koşullarına bağlıydı. Gelişen teknolojiyle birlikte makarna üretimi iklim koşullarına bağlı olmaktan çıkmıştır. II. Dünya Savaşı’ndan sonra özellikle İtalyanların yaşadığı ülkelerde makarna fabrikaları kurulmaya başlamıştır. Böylelikle makarnanın yabancı toplumlar arasında tanınması sağlanmıştır. 1933 yılında Mario ve Guisseppe Braibanti şirketinin icadı olan otomatik devamlı makarna tesisleri makarna üretimini endüstriyel bir hale getirmiştir.

    Tablo 1.1.1: Ülkeler İtibariyle Toplam Makarna Üretimi (ton)

    İtalya 3.161.707 Portekiz 78.000
    ABD 2.000.000 Çek Cumhuriyeti 70.000
    Brezilya 1.500.000 Macaristan 70.000
    Rusya 858.400 Dominik Cum. 65.000
    Türkiye 606.620 Romanya 52.600
    Mısır 400.000 İsviçre 49.519
    Venezüella 350.333 Bolivya 43.000
    Almanya 305.000 Guatemala 38.000
    Arjantin 291.300 Avusturya 37.803
    Meksika 280.000 İngiltere 35.000
    Fransa 252.756 Ekvator 32.000
    İspanya 234.643 Slovakya 22.000
    Peru 231.493 Kosta Rika 22.000
    Kanada 170.000 İsveç 20.200
    Şili 155.000 Ürdün 20.000
    Polonya 150.000 El Salvador 13.000
    Yunanistan 145.000 Suriye 9.005
    Japonya 144.500 Litvanya 5.976
    Kolombiya 131.270 Panama 4.364
    Tunus 110.000 Letonya 1.845
    Hindistan 100.000 Estonya 1.400
    Toplam Dünya                               ==========>                              12.268.734

    Kaynak : UN.A.F.P.A. 

    Bugün dünya makarna üretimi 12,3 milyon ton civarında olup, birkaç ülkede yoğunlaşmıştır. İtalya 3,2 milyon ton ve %25,8 pay ile dünyanın en büyük makarna üreticisidir. İtalya’yı %16,3 ile ABD, %12,2 ile Brezilya ve %7,0 ile Rusya Federasyonu izlemektedir. Türkiye, dünya makarna üretiminde beşinci sırada olup, üretimdeki payı %4,9’dur. Dünya buğday üretiminde sekizinci sırada bulunan ülkemiz, makarna üretiminin temel hammaddesi olan durum buğdayı üretiminde ise ülkeler bazında yedinci sırada yer almaktadır.

     Tablo 1.1.2: Makarna Üretiminin Kıtalara Göre Dağılımı

      %
    AVRUPA  
    A.B. 37,7
    DİĞER 12,3
    TOPLAM 50,0
    AMERİKA  
    KUZEY 17,6
    ORTA VE GÜNEY 25,6
    TOPLAM 43,2
    AFRİKA 4,1
    ASYA 2,0
    ORTA DOĞU 0,2
       
    AVUSTRALYA  
    AVUSTRALYA 0,4

    Kaynak : UN.A.F.P.A.

    Üretimde ilk sıralarda yer alan ülkelerden İtalya, ABD ve Türkiye ihracata dönük üretim yaparken diğer ülkeler iç piyasa taleplerini karşılamaktadır. AB ülkeleri dünya üretiminin yaklaşık %38’ini gerçekleştirmektedir.

    Son yıllarda özellikle Çin, Japonya, Güney Kore ve Hindistan gibi Asya-Pasifik ülkeleri makarna üretimlerini, yoğun yurt içi ve bölgesel talepleri karşılamak üzere artırma yönünde çalışmalar yapmaktadır.

    Makarna üretiminin yayılmasında ekonomik nedenler de etkili olmuştur. Makarna, buğday irmiğinden yapılmakta, buğday ise dünyanın hemen hemen her bölgesinde yetiştirilmektedir. Modern fabrikaların kurulmasıyla birlikte makarna üretim maliyetleri oldukça gerilemiştir. Makarnanın muhafazası da kolaydır. Ekmek kısa sürede tüketilmek zorunda olmasına karşın, makarna kuru bir ortamda yıllarca bozulmadan kalabilmektedir. Bu durum üreticiler ve tüketiciler için çok önemli bir konudur. Diğer bir ekonomik avantaj ise makarnanın çabuk pişmesidir.

     Tablo 1.1.3: Ülkeler İtibariyle Kişi Başına Düşen Ortalama Makarna Tüketimi (kg)

    İtalya 26,0 Bolivya 4,8
    Venezüella 12,9 Hollanda 4,4
    Tunus 11,7 Litvanya 4,4
    Yunanistan 10,4 Letonya 4,1
    İsviçre 9,7 Dominik Cum. 4,0
    ABD 9.0 Avustralya 4,0
    İsveç 9.0 İsrail 4,0
    Fransa 8,3 Kosta Rika 3,8
    Şili 8,2 Panama 3,8
    Peru 7,5 Finlandiya 3,2
    Almanya 7,4 Kolombiya 3,0
    Arjantin 7,2 Polonya 3,0
    Brezilya 6,7 Romanya 2,7
    Portekiz 6,7 Meksika 2,7
    Macaristan 6,5 Ekvator 2,6
    Kanada 6,5 İngiltere 2,5
    Çek Cum. 6.0 Guatemala 2,0
    Rusya 6.0 Danimarka 2,0
    Türkiye 6.0   Libya 2,0
    Avusturya 5,6 Japonya 1,7
    Belçika-Lüksemburg 5,4 Mısır 1,2
    Estonya 5,3 İrlanda 1,0
    İspanya 5,0 El Salvador 1,0
    Slovakya 5,0

    Kaynak : UN.A.F.P.A.

    Dünyada makarna tüketimi hızla artmaktadır. Buğdayın temel besin maddesi olması, makarnanın besin değerinin yüksek olması ve kolay hazırlanan bir yemek olması, bu artışın temel nedenleridir. Değişik malzemelerle hazırlanabildiği için farklı yemek kültürü bulunan toplumlar arasında kabul görmektedir. Her toplum kendi zevkine göre makarna pişirebilmektedir.

    Dünyada kişi başına makarna tüketiminde 26 kg ile İtalya ilk sırada yer almaktadır. İtalya’yı 12,9 kg ile Venezüella ve 11,7 kg ile Tunus izlemektedir. Türkiye’nin kişi başına makarna tüketimi ise 6,0 kg’dır. Ülkemizde tüketimin yeterince artmamasında sos kalitesinin gelişmemiş olması, makarnanın pişirilmesi konusunda yeterince bilgi sahibi olunmaması, üretimde çeşitliliğin yeni yeni başlaması ve makarnanın besleyici değerinin bilinmemesi etkili olmaktadır. Ülkemizde geleneksel olarak evde yapılan eriştenin kayıtlara geçmediği düşünülürse kişi başına düşen makarna tüketimimiz kayıt rakamlarından daha yüksektir.

     1.2 DÜNYA İTHALATI

    Birleşmiş Milletler’in verilerine göre; 2008 yılı dünya makarna ithalatı miktar bazında %8,6 düşüşle 4,2 milyon ton, değer bazında %27,8 artışla 7,0 milyar $ seviyesinde gerçekleşmiştir. Dünya makarna ithalatının %51,4’ü AB ülkeleri tarafından gerçekleştirilmiştir. Ülkeler bazında ise 810,4 milyon $ ve %11,5 pay ile Almanya ilk sırada yer almıştır. Almanya’yı %10,0 ile Fransa, %9,8 ile ABD, %8,4 ile İngiltere, %5,1 ile Japonya ve %4,6 ile Kanada izlemiştir.

    2007 yılına göre 2008 yılı makarna ithalatında ilk on beş ülke arasında en önemli artışlar %49,4 ile Almanya’da, %46,3 ile Avusturya’da, %44,9 ile Fransa’da ve %44,0 ile Avustralya’da olmuştur.

    Dünya makarna ürünlerine olan genel talep, artan dünya nüfusu, gelişmekte olan ülkelerin geleneksel mutfaklarında yer almasa bile, artan kişi başına milli gelirlerle birlikte batı tarzı yemek alışkanlıklarına yönelen ilgi ve bu ürünlerin lezzeti, ucuzluğu, besleyici olması kolay hazırlanması, uzun süre muhafaza edilebilmesi gibi özelliklerden dolayı istikrarlı bir artış göstermektedir. Makarna ürünlerinin, üretimin temel hammaddesi olan durum buğdayına bağımlılığı ve makarnalık sert buğday türünün dünyanın belirli bölgelerinde yetişiyor olması bu ürünlerin talep edildiği ancak, üretimin yurt içi talebi karşılamaya yetmediği veya hiç üretimin yapılmadığı ülkeleri net ithalatçı konumuna sokmaktadır. Ülkeler bazı zamanlarda kendi iç pazarlarında ürün çeşitliliğini sağlamak amacıyla da ithalat yapabilmektedirler.

    Tablo 1.2.1: Başlıca Makarna İthalatçısı Ülkeler –  Miktar (ton) = M, Değer (1000$) = D

        2006 2007 2008 2008
    Sıra Ülkeler Miktar Değer  B.F.* M D B.F.* M D B.F.* Pay
    (%)
    1 Almanya 456.547 500.608 1.097 419.973 542.471 1.292 459.830 810.397 1.762 11,5
    2 Fransa 331.671 384.702 1.160 362.108 484.290 1.337 383.709 701.713 1.829 10,0
    3 ABD 371.499 554.551 1.493 388.015 623.274 1.606 408.368 692.107 1.695 9,8
    4 İngiltere 300.968 346.029 1.150 330.465 445.448 1.348 319.887 588.346 1.839 8,4
    5 Japonya 173.297 282.173 1.628 161.852 275.952 1.705 172.269 357.320 2.074 5,1
    6 Kanada 170.423 236.350 1.387 180.368 273.334 1.515 177.778 322.329 1.813 4,6
    7 Belçika 83.738 157.346 1.879 82.338 180.968 2.198 83.614 225.166 2.693 3,2
    8 Hollanda 81.314 119.872 1.474 98.585 155.334 1.576 93.744 190.243 2.029 2,7
    9 İspanya 53.332 113.721 2.132 61.240 137.233 2.241 57.134 165.041 2.889 2,3
    10 Hong Kong 109.152 118.856 1.089 110.615 122.687 1.109 120.355 154.191 1.281 2,2
    11 Avustralya 65.712 83.310 1.268 72.896 100.356 1.377 81.722 144.517 1.768 2,1
    12 Avusturya 53.132 79.414 1.495 55.109 91.979 1.669 60.121 134.606 2.239 1,9
    13 İsveç 61.974 78.467 1.266 63.037 95.015 1.507 59.050 118.512 2.007 1,7
    14 İsviçre 37.197 64.294 1.728 38.902 77.008 1.980 41.772 108.748 2.603 1,5
    15 İrlanda 45.251 82.199 1.817 42.688 89.746 2.102 35.247 93.682 2.658 1,3
    AB-27 1.735.018 2.185.303 1.260 1.828.618 2.650.323 1.449 1.887.866 3.616.245 1.916 51,4
    Diğer 1.571.519 1.314.776 837 2.165.992 1.812.414 837 1.682.483 2.230.118 1.325 31,7
    Toplam  3.966.726 4.516.668 1.139 4.634.183 5.507.509 1.188 4.237.083 7.037.036 1.661 100,0

    Kaynak: Birleşmiş Milletler İstatistik Bölümü, 2010

    * Birim Fiyat ($/ton)

    Grafik 1.2.1: En Çok Makarna İthal Eden Ülkeler (2008)

    1.3 DÜNYA İHRACATI

    Birleşmiş Milletler verilerine göre dünya makarna ihracatı 2007 yılında 5,5 milyar $ değerinde gerçekleşmiştir. İtalya 2,2 milyar $ ve %38,9 pay ile en büyük ihracatçı konumundadır. İtalya’yı Çin, Belçika, ABD, Güney Kore, Tayland, Almanya, Fransa ve Kanada izlemiştir. 1995 yılında %3 pay ile dünyanın üçüncü makarna ihracatçısı olan Türkiye, 2007 yılında 10. sıraya gerileyerek pazar payı %2,0 olmuştur. 2008 yılında dünya ihracatında 9. sıraya yükselen Türkiye dünya ihracatından da %2,5 pay almıştır.

    2008 yılında ise dünya makarna ihracatı miktar bazında %52 artışla 6,3 milyon ton olurken, değer bazında %30,3 artışla 7,2 milyar $ seviyesinde gerçekleşmiştir. Dünya makarna ihracatından İtalya %41,1 pay alırken, Çin %7,6, Belçika %4,7 ve ABD %4,0 pay almıştır. İlk on beş ülke arasında en önemli ihracat artışı %68,6 ile Türkiye’de görülürken, Türkiye’yi %41,1 ile Endonezya, %41,0 ile Tayland ve %37,6 ile İtalya takip etmektedir.

    Tablo 1.3.1: Başlıca Makarna İhracatçısı Ülkeler –  Miktar (ton) = M, Değer (1000$) = D

        2006 2007 2008 2008
    Sıra Ülkeler Miktar Değer  B.F.* M D B.F.* M D B.F.* Pay
    (%)
    1 İtalya 1.761.097 1.759.003 999 1.791.658 2.151.389 1.201 1.700.033 2.960.646 1.742 41,1
    2 Çin 416.502 492.459 1.182 406.887 503.243 1.237 443.486 549.648 1.239 7,6
    3 Belçika 119.416 239.675 2.007 121.747 266.248 2.187 126.038 335.299 2.660 4,7
    4 ABD 141.811 212.110 1.496 158.541 248.698 1.569 184.551 291.206 1.578 4,0
    5 Tayland 67.574 102.802 1.521 96.099 165.931 1.727 105.765 233.997 2.212 3,2
    6 Fransa 79.380 137.500 1.732 77.586 150.293 1.937 85.083 206.171 2.423 2,9
    7 Almanya 57.520 120.784 2.100 65.409 150.732 2.304 75.199 200.583 2.667 2,8
    8 G. Kore 56.110 165.988 2.958 58.075 179.366 3.089 60.189 200.281 3.328 2,8
    9 Türkiye 191.997 80.319 418 177.971 107.889 606 175.614 181.953 1.036 2,5
    10 Kanada 74.657 138.222 1.851 71.141 140.853 1.980 55.071 144.679 2.627 2,0
    11 Endonezya 75.672 61.741 816 88.651 79.658 899 86.544 112.369 1.298 1,6
    12 Vietnam 38.523 70.543 1.831 50.820 82.346 1.620 58.725 110.326 1.879 1,5
    13 Avusturya 38.535 87.787 2.278 36.753 94.711 2.577 35.330 109.577 3.102 1,5
    14 Hollanda 28.753 62.590 2.177 37.966 91.265 2.404 34.030 92.392 2.715 1,3
    15 Rusya 52.346 41.602 795 67.285 64.470 958 65.371 83.869 1.283 1,2
    AB-27 2.310.697 2.723.344 1.179 2.353.696 3.263.123 1.386 2.295.323 4.362.702 1.901 60,6
    Diğer 847.764 917.360 1.082 866.079 1.049.176 1.211 3.051.657 1.387.903 455 19,9
    Toplam 4.047.657 4.690.485 1.159 4.172.668 5.526.268 1.324 6.342.686 7.200.899 1.135 100,0

    Kaynak: Birleşmiş Milletler İstatistik Bölümü, 2009

    * Birim Fiyat ($/ton)

    2007 yılına göre miktar bazında ihracat düşüşünden sonra ülkemiz 2008 yılı dünya makarna ihracatından miktar bazında %2,8 pay alarak İtalya, Çin ve ABD’den sonra 4. sırada yer alırken, değer bazında ise %2,5 pay alarak 9. sırada yer almıştır.

    Grafik 1.3.1: En Çok Makarna İhraç Eden Ülkeler (2008)

    1.4 DÜNYA MAKARNA TİCARETİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

     

    Rekabet, tüketici tercihleri ve teknolojilerin küreselleşmesi

    Hem sanayiler hem de müşteriler arasındaki konsolidasyon

    Ticarette bölgesel birleşmelerin (AB, NAFTA, MERCOSUR) payının artması

    Gelişmiş ve yeni gelişmekte olan ekonomilerdeki beklenen büyüme

    Sürdürülebilir büyüme ve bunun çevre üzerindeki etkileri

    Küreselleşmeye karşı ortaya çıkan gelir, kültür, sağlık, beslenme ve din konularındaki farklılıklar

    Tüketicilerin sağlık ve lezzet tercihlerini çok zor değiştirmeleri

    Dışarıda yeme eğilimi ve gıda hizmet sektöründeki fırsatlar

    Internet ve e-ticaret

    Tüm bu faktörler makarna ihracatçıları için daha çok rekabet ve daha az kâr marjı anlamına gelmektedir.

    Latin Amerika ülkelerinde makarnanın önemi giderek artmaktadır. Söz konusu ülkelerdeki makarna fabrikaları durum buğdayından daha çok yumuşak buğdaylardan makarna üretimi yapmaktadır. Ancak Brezilya hariç bu ülkelerdeki tüketicilerin büyük kısmı %100 durum buğdayından üretilen makarnaları tercih etmektedir. Brezilya’da makarna üretiminin hemen hemen tamamı yumuşak buğdaylardan gerçekleştirilmektedir. Ancak, bu ülkede durum buğdayından üretilen makarnalara olan talep giderek artmaktadır. Ülke, 200 milyon nüfusu ile potansiyel bir pazar konumundadır.

    2 TÜRKİYE’NİN ÜRETİMİ VE TİCARETİ

     

    2.1 TÜRKİYE’NİN ÜRETİMİ

    Türkiye’de makarna üretimi Cumhuriyet döneminde başlamıştır. Makarna, Türkiye’nin ilk gıda sanayi sektörüdür. İzmir’de kurulan ilk makarna fabrikası ile sanayi tipi üretime geçilmiştir. Daha öncesinde Anadolu’da makarna üretimi ev yapımı erişte ile sınırlı durumdaydı. Kentleşme ile birlikte makarna fabrikalarının kurulması da hızlanmıştır.

    Türkiye’de ilk makarna tesisi 1922 yılında İzmir’de kurulmuştur. 1950’li yıllara kadar makarna üretimi küçük imalathanelerde gerçekleştirilmiş, büyük fabrikaların kurulmasına ancak bu yıllarda başlanmıştır. 1970’li yıllarda küçük tesisler yerini modern teknoloji kullanan büyük kapasiteli fabrikalara bırakmıştır. Özellikle durum buğdayı üretimi oldukça yüksek olan Türkiye’nin makarna üretimi ve kalitesi artarak uluslararası pazarlarda rekabet edebilir hale gelmiş ve fabrika sayısı 26’ya ulaşmıştır. Bu fabrikalardan Nuh toplam 680 ton/gün üretim kapasitesine sahiptir ve Durum (Arbel), Beşler ve Barilla’nın her birinin günlük kapasiteleri 300 tonun üzeriyken Golda ve Piyale’nin her birinin günlük kapasitesi 200 tonun üzerindedir.

    1990’lı yılların başlarından itibaren ülke çapında ihracata yönelik sanayileşme stratejisinin ağırlıklı olarak uygulanmasıyla makarna ihracatımızda görülen canlanma, iç talepteki eş zamanlı büyüme ile paralel gelişince, makarna sektöründe faaliyette bulunan büyük fabrikalar kapasitelerini artırma yoluna gitmişler ve makarna ihracat geçmişimizin en yüksek seviyelerinden birinin yakalandığı 1997 yılında toplam kurulu kapasite 700 bin ton seviyesine çıkmıştır.

    Bugün, Türk makarna sanayi içerisinde, bölgesel talebi karşılamaya yönelik çalışan tesislerin yanı sıra, teknolojik açıdan gelişmiş ülkelerle rekabet edebilecek düzeye gelmiş, üretiminin önemli bir bölümünü ihracata yönlendirmiş, büyük entegre tesisler de dâhil olmak üzere çok sayıda fabrika faaliyet göstermektedir. Türkiye, 2009 sonu itibariyle, 1.200.000 tonu aşan kurulu kapasite ile dünyanın en büyük makarna üreticisi ülkelerinden biridir.

    Sektördeki mevcut üretim tesisleri, coğrafi dağılım açısından makarna üretiminde ana girdi olan sert durum buğdayının yetişme alanları olan Güneydoğu Anadolu, Orta Anadolu ve Batı Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmaktadır. Güney Doğu Anadolu bölgesi başta Gaziantep ili olmak üzere %40’la ilk sırayı alırken, bu bölgeyi başta Ankara ili olmak üzere Orta Anadolu (%35) ve başta İzmir ili olmak üzere de Batı Anadolu (%25) bölgeleri izlemektedir.  Sektörde faaliyet gösteren ve her birinin kurulu kapasitesi 170 ton/gün’ün üzerinde olan 7 büyük firma sektörün kapasitesinin yarısından fazlasını oluşturmaktadır.

    Tablo 2.1.1: Yıllar İtibariyle Türkiye’nin Makarna Üretimi

    Yıllar Üretim (ton)  İç Talep (ton)
    1992 351.000 291.269
    1993 347.000 294.144
    1994 383.000 297.537
    1995 411.000 299.770
    1996 415.000 306.106
    1997 455.000 319.011
    1998 424.000 330.050
    1999 372.000 346.200
    2000 373.000 345.650
    2001 388.000 352.050
    2002 414.000 364.949
    2003 438.000 369.550
    2004 512.000 385.198
    2005 566.000 403.799
    2006 614.434 421.230
    2007 600.434 424.375
    2008 606.620 432.469

                     Kaynak: Türkiye Makarna Sanayicileri Derneği, www.makarna.org.tr 

    1993-1997 yılları arasında makarna üretimi sürekli artış göstermiştir. 1997 yılında, iç piyasada süpermarketlerdeki hızlı gelişim ve perakende gıda ticaretindeki paylarının artması, AB ile imzalanan Gümrük Birliği Anlaşması sonucunda sektörde kullanılan her türlü yardımcı madde ve ekipman ithalatındaki kolaylık, yeni yatırımların gerçekleştirilmesi ile makarna üretimi artış göstermiştir.

    1998 ve 1999 yıllarında dünyada yaşanan global kriz ve Rusya krizine bağlı olarak sektörde faaliyet gösteren firmalar özellikle Rusya ve Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkelerinde büyük pazar kaybına uğramış, ihracattaki azalışa bağlı olarak, üretim 1998 yılında bir önceki yıla göre 31 bin ton, 1999 yılında ise 52 bin ton azalmıştır.

    1999 yılında iç talepteki artış devam etmiş ancak 2000 yılının Kasım ayından sonra Türkiye’de yaşanan ekonomik kriz ve bu krizin 2001 yılında da devam etmesi aşırı rekabet içinde ve zor durumda bulunan sektörü olumsuz yönde etkilemiş ve iç talep daralmıştır. 2000 krizi ile birlikte bazı firmalar üretime ara vermek durumunda kalmışlardır. Bir kısmında kapasite kullanım oranları %25’lere kadar düşmüştür.

    Firmalar daralan talep karşısında yurt içi talebi canlandırmak için artan maliyetlerine rağmen fiyat seviyesini aynı tutmaya çalışmış, ayrıca TL’nin aşırı değer kaybı sonucu ihracat faaliyetlerine önem vererek ihracatlarını artırmışlardır.

    Nitekim 2002 yılında üretim bir önceki yıla göre %6,7, 2003 yılında ise %5,8 artmıştır. 2004 yılında üretimde ciddi oranlı artıştan (%16,9) sonra 2005 yılında da artış devam etmiştir. 2006 yılında makarna üretiminde 48 bin ton artış olurken, 2007 yılında sıcak ve kurak hava koşullarının hammadde temininde sıkıntıya yol açması, talep artışına rağmen üretimde bir miktar düşüşe neden olmuştur. 2008 yılında bir miktar iyileşme olmuş ve üretim 6 bin ton aratarak 607 bin ton seviyesine yükselmiştir.

    Bilgisayar destekli entegre tesisler, dünyanın en büyük makarna üreticisi ve ihracatçısı olan İtalya ile rekabet edecek düzeydedir. Makarna fabrikaları ihtiyaçları olan irmiği kendileri ürettiklerinden dolayı avantajlı durumdadır. Bu durum üreticilere düşük maliyet, standardizasyon, kalite gibi avantajlar sağlamaktadır.

    Makarna %100 durum buğdayından üretilirken bazı ülkelerde diğer buğday türleri de kullanılmaktadır. Türkiye’de makarna üretiminin durum buğdayından yapılması konusunda yasal zorunluluk bulunmaktadır. Durum buğdayından irmik, yumuşak buğdaydan un elde edilmektedir. İrmik, içerisinde yoğun miktarda protein (gluten ve glutenin) bulunması nedeniyle kalitelidir. Yumuşak buğdayla üretilen makarnalar pişirildikten sonra diriliğini kaybetmekte ve yapışmaktadır. İrmikten üretilen makarnanın rengi sarıya yakın kahverengidir ve pişirildikten sonra diri kalmaktadır.

    Makarna üretiminde temel hammadde olan durum buğdayının Türkiye’de yetiştirilmesi makarna sanayiinin gelişmesinde önemli bir faktördür. Durum buğdayı genellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve İç Anadolu Bölgesi’nde yetiştirildiği için makarna fabrikaları da daha çok bu bölgelerde kurulmuştur. 1970’li yıllarda durum buğdayı ekim alanlarının toplam buğday ekim alanları içindeki payı Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde %70, Trakya ve Marmara’da %60, Orta Anadolu’da %50 ve Akdeniz’de %25 iken bugün bu oranlar Trakya, Marmara, Ege ve Akdeniz’de %5’in altına, Orta ve Güneydoğu Anadolu’da %15-20 seviyelerine inmiştir.

    Türkiye, durum buğdayı üretiminde dünya çapında önemli bir ülke olmasına karşın son yıllarda durum buğdayı ekim alanlarının yüksek verimli ekmeklik buğdaya kayması ve uygulanan yanlış politikalar sonucunda üretim büyük oranda azalmış ve durum buğdayı ithal eden ülke konumuna gelmiştir.

    Üretimdeki azalmayla birlikte durum buğdayı fiyatları yükselmiş ve dolayısıyla maliyetler artmıştır. Durum buğdayı üretimi, fiyat politikaları ve yurt içi ile yurt dışında uygulanan ticaret politikalarından etkilenmektedir.

    Durum buğdayına ekmeklik buğdaydan %20 daha fazla fiyat ödenirken Avrupa ülkelerinde bu oran %40-45 civarındadır. Uluslararası piyasalarda talebi ve fiyatı daha yüksek olan durum buğdayının Türkiye’deki üretiminin teşvik edilmesi yerine talebi karşılamak amacıyla makarnaya ikame ürün olarak kabul edilen pirincin ithalatı yapılmaktadır. 1990 yılında 250 bin ton pirinç üretimine karşılık 4 bin ton ithalat gerçekleştirilirken 1992 yılında üretim 100 bin tona gerileyerek ithalat 270 bin tona yükselmiştir. Pirinç ithalatı desteklenerek tüketim pirince yönlendirilmiştir.

    1992 yılında 9.500 ton olan durum buğdayı ithalatı 1993 yılında 25 kat artarak 245 bin tona yükselmiştir. 1997 yılına kadar inişli çıkışlı bir seyir izleyen ithalat 1998-2001 yılları arasında ihracat ve üretimdeki azalmaya bağlı olarak gerilemiştir. 2003-2005 yılları arasında ise inişli çıkışlı bir seyir izlemiş ve 2006 yılında 3,9 bin ton olmuştur. 2007 yılında olumsuz hava koşulları diğer hububatlarda olduğu gibi durum buğdayı üretimini de olumsuz yönde etkilemiş ve ithalatın 127,8 bin ton seviyesine yükselmesine neden olmuştur. 2008 yılında durum buğdayı ithalatımız miktar bazında %18,6 artarak 151,6 bin ton seviyesinde değer bazında ise %134,5 artışla 85,6 milyon $ seviyesinde gerçekleşmiştir. 2009 yılında ise durum buğdayı ithalatımız %26,5 azalarak 111,3 bin ton seviyesinde değer bazında ise %43,1 düşüşle 48,7 milyon $ seviyesinde gerçekleşmiştir.

    Tablo 2.1.2: Türkiye’nin Durum Buğdayı İthalatı –  Miktar (ton) = M, Değer (1000$) = D

    Yıl  M D
    1996 148.970 40.169
    1997 113.094 27.313
    1998 26.769 4.868
    1999 20.746 3.791
    2000 6.998 1.238
    2001 5.337 865
    2002 14.429 2.814
    2003 9.521 1.720
    2004 20.429 5.062
    2005 26 30
    2006 3.899 869
    2007 127.785 36.487
    2008 151.554 85.555
    2009 111.342 48.694

    Kaynak: TÜİK

    Dünyada makarna ürünlerine olan genel talep istikrarlı bir artış içinde olmasına rağmen ülkemizdeki makarna tüketimi beklenen düzeye ulaşmamış olup, bölgesel farklılıklar da göstermektedir. Bu arada ülkemizde makarna kültürünün henüz gerçek anlamda gelişmemiş olması da tüketimde beklenen artışların yaşanmasını engellemektedir.

    Yıllık tüketim miktarı 1962 yılında kişi başına ortalama 1,2 kg iken, 1978 yılında 3,9 kg, 1985 yılında 4,3 kg ve 1990’lı yıllarda 5 kg’a yükselmiştir. Bu değer kentlerde 6,3 kg iken kırsal kesimlerde 2,6 kg’dır. Kırsal kesimde tüketimin düşük olmasının nedenleri ev yapımı erişte, bulgur ve ekmek tüketiminin yoğunluğu ile gelir dağılımdaki dengesizlik nedeniyle alım gücünün zayıflığıdır. 1999 yılında 5,9 kg’a çıkan kişi başına tüketim 2000 yılında talepteki azalmaya bağlı olarak 5 kg seviyesine gerilemiştir. 2006 yılında tüketim 5,8 kg’a, 2007 yılında ise 6 kg’a çıkmıştır. 2008 ve 2009 yıllarında da tüketim yine 6 kg’da kalmıştır.

    Türkiye’de makarna tüketiminin arzu edilen seviyeye gelmemesinde,

    1. Sos kalitesinin Türk mutfağında yerleşik olmaması,
    2. Makarna pişirilmesi konusunda halkın yeterince bilgi sahibi olmaması,
    3. Üretimde çeşitliliğin çok yeni başlamış olması,
    4. Makarnanın besleyici değerinin yeterince anlatılmamış olması

    gibi nedenler etkili olmaktadır.

    Günlük karbonhidrat ihtiyacını ekmekten karşılayan Türk halkı makarnayı bulgur ve pirinç pilavında olduğu gibi ana yemek olarak kabul etmemiştir. Ancak son yıllarda enflasyonun yüksek olması, nüfusun hızlı artışı, makarnanın ucuz olması, kolay hazırlanması, pazarlama ve ulaşım olanaklarının artması ve hızlı kentleşme sonucunda çalışan kadınların hazır gıdaları tercih etmeleri makarna tüketimini artırmaktadır.

    Yeterli olmayan makarna tüketimini artırma yönünde çalışmalara başlayan Türkiye Makarna Sanayicileri Derneği, tüketim hedefini ilk etapta kişi başına yıllık 8 kg’a çıkarmayı amaçlamaktadır.

    Makarna; yüksek besin değeri, ucuz fiyatı, kolay depolanması ve hazırlanması, üretiminde kullanılan modern teknoloji, kolay bulunabilmesi ve ilave soslarla besin değerinin ve lezzetinin artırılabilmesi gibi özellikleri ile dünyadaki eğilime paralel olarak kullanımı Türkiye’de de artan bir üründür. Ancak, yıllar itibariyle istikrarlı bir şekilde artan iç talebe karşın, kişi başına tüketim sektörde söz sahibi ülkelerin değerlerinden geri kalmaktadır.

    Ülkemizdeki kişi başına makarna tüketiminin bölgesel dağılımı incelendiğinde, Marmara Bölgesinin 6,4 kg. ile ilk sırayı aldığı ve bu bölgeyi sırasıyla Ege ve İç Anadolu Bölgeleri’nin izlediği görülmektedir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri, bu tür ürünlerin daha çok evlerde hazırlanması ve geleneksel yemek alışkanlıklarında makarnaya ikame ürünler olan bulgur ve eriştenin büyük yer tutması nedenleriyle makarna tüketiminin yaklaşık 3,6 kg gibi düşük seviyelerde gerçekleştiği bölgeler olarak ortaya çıkmaktadır. Yine bölgeler bazında son üç yıllık tüketim rakamlarına göre yapılan bir değerlendirmede makarna ürünlerinin İç Anadolu Bölgesi’nde tüketiminin hızlı bir gelişim gösterdiği ve Akdeniz Bölgesi’nde ise büyük ölçüde turizmin etkisiyle talep canlanması yaşayan hazır yemek ve ikram sektörünün ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde arttığı görülmektedir.

    Ülkemizde makarna çeşitleri arasında daha çok çubuk, spagetti, erişte, tırtıl, lokma, bamya, midye, burgu ve fiyonk şeklinde makarnalar tüketilmekte olup, son yıllarda ihraç amaçlı değişik çeşitlerde makarnalar da firmalarımızın ürün yelpazelerinde yerlerini almaktadır. Ayrıca, tel, arpa, harf ve yıldız şeklindeki şehriyeler ve kuskus da tüketiciler tarafından yoğun olarak rağbet görmektedir.

     2.2 TÜRKİYE’NİN İTHALATI

    Makarna sektörünün üretim kapasitesi talebi karşılamada yeterli düzeyde olduğu için ithalat çok düşük seviyededir. 2007 yılı verilerine göre sadece 1.193 ton ithalat yapılmıştır. İthalatın miktar bazında %65,3’ü ise İtalya’dan gerçekleştirilmiştir. 2008 yılında ithalat miktar bazında 2007 yılına göre %29,1 oranında artmıştır. 2009 yılında ise ithalat miktar bazında %15,9 oranında artarak 1,8 bin ton seviyesine yükselirken, değer bazında ise %4,2 artarak 4,6 milyon $ seviyesinde gerçekleşmiştir. Ülkemiz toplam makarna ithalatından İtalya değer bazında %76 pay alırken, Çin %7,8 ve İsviçre %6,1 oranında pay almıştır.

    Makarna ithalatı, lüks oteller ve lokantaların tüketimindeki çeşitlilik amacıyla yapılmaktadır. Özel gecelerde pişirilmek amacıyla ithal edilen makarnalar çok pahalı olduğu için piyasada fazla rağbet görmemektedir. Bazı İtalyan markaları ülkemizde de üretim yapmaya başlamıştır.

    Tablo 2.2.1:Yıllar İtibariyle Ülkemizin Makarna İthalatı- Miktar(ton)= M, Değer (1000$) = D

    2006 2007 2008 2009
    G.T.İ.P. M D B.F.* M D B.F.* M D B.F.* M D B.F.*
    1902 1.000 2.533 2.531 1.193 2.954 2.476 1.540 4.423 2.872 1.784 4.608 2.583

    Kaynak: TÜİK

    * Birim Fiyat ($/ton)

    Türkiye’de yaygın olarak üretimi yapılan çeşitlerden ziyade az rastlanan çeşitler ithal edilmektedir. Tür olarak kurutulmuş sınıfına giren makarnalar ithal edilirken gümrük tarife cetvelinde “DİĞER” kısmına giren makarnalarda yoğunluk gözlenmektedir.

     2.3 TÜRKİYE’NİN İHRACATI

    Tablo 2.3.1: Yıllar İtibariyle Ülkemizin Makarna İhracatı-Miktar(ton)= M, Değer(1000$) = D

    2006 2007 2008 2009
    G.T.İ.P. M D B.F.* M D B.F.* M D B.F.* M D B.F.*
    1902 191.997 80.319 418 177.971 107.889 606 175.614 181.953 1.036 213.513 149.439 700

    Kaynak: TÜİK

    * Birim Fiyat ($/ton)

    Türkiye’de makarna ihracatı ilk kez 1970 yılında 13 tonluk ihracat ile başlamış ve sonraki yıllarda sürekli artış kaydedilmiştir. 1990’lı yılların başlarında ihracat artışı hız kazanmış ve 1997 yılında ihracat bir önceki yıla oranla değer bazında %21, miktar bazında ise %26 artarak sırasıyla 70 milyon $ ve 136 bin tona yükselmiştir. Bu yıllarda makarna üretimi için gerekli olan durum buğdayının dünya fiyatlarından temin edilebildiği takdirde ihracatımızın 250-300 bin tona ulaşabileceği tahmin edilirken; 1998 yılında en önemli ihraç pazarımız olan Rusya Federasyonu’nda yaşanan ekonomik kriz sonucunda ihracatımız %36 oranında gerileyerek 45,2 milyon $ değerinde gerçekleşmiştir. ABD’nin Türk makarnasına uyguladığı anti-damping soruşturması da ihracatımızı olumsuz yönde etkilemiştir.

    İhracattaki düşüş daha sonraki yıllarda da devam etmiş ve 2000 yılında 9,8 milyon $’lık ihracat yapılmıştır. 2001 yılında ise ihracat bir miktar yükselerek 11,6 milyon $ değerinde gerçekleşmiştir.

    İhraç pazarlarımızda yaşanan olumsuzluklar nedeniyle yeni pazar arayışlarına girilmiş, başta Birleşik Arap Emirlikleri olmak üzere Orta Doğu ülkeleri ile Kuzey Afrika ülkeleri ihracatımızda yeni pazarlar olarak ortaya çıkmıştır.

    Bunun sonucunda makarna ihracatımız artış eğilimine girmiş ve 2003 yılında %45, 2004 yılında %90 ve 2005 yılında %30 oranında artış göstermiştir. Makarna ihracatı 2006 yılında bir önceki yıla göre %22,6 oranında artarak 80,3 milyon $ değerinde gerçekleşmiştir. 2007 yılı ihracatında miktar bazında %7,3 oranında düşüş kaydedilirken, hammadde fiyatlarının rekor seviyelere çıkması makarna fiyatlarını da yükseltmiş ve ihracat değer bazında %34,3 oranında artış göstermiştir. 2008 yılında makarna ihracatı miktar bazında %1,3 gerileyerek 175,6 bin ton seviyesinde, değer bazında ise %68,7 artış kaydederek 182 milyon $ seviyesinde gerçekleşmiştir. 2009 yılında ise makarna ihracatı miktar bazında %21,6 artarak 213,5 bin ton seviyesinde, değer bazında ise %17,9 gerileyerek 149,4 milyon $ seviyesinde gerçekleşmiştir.

    1992 yılında AB’ye yaptığımız makarna ihracatı 7.800 ton, 1993’te 7.978 ton, 1994 yılında 10.762 ton iken 1996 yılında 2.333 tona gerilemiştir. Geçen süre içerisinde ihracatımız tekrar yavaş yavaş yükselmeye başlamış ve 2001 yılında 4.118 ton olmuştur. 2002-2005 yılları arasında AB’ye sırasıyla 4.732 ton, 6.200 ton, 8.413 ton ve 8.150 ton makarna ihracatı yapılmıştır. 2006 ve 2007 yıllarında ise ihracat azalarak sırasıyla 7.072 ton ve 7.433 ton olmuştur. 2008 yılında AB ülkelerine makarna ihracatımız %30,1 artarak 9.669 tona yükselmiştir. 2009 yılında ise AB ülkelerine makarna ihracatımız %24,9 artarak 12.079 tona yükselmiştir. Uygulanmakta olan değer kotası nedeniyle AB’den gelen büyük tonajlı taleplere olumlu yanıt verilememektedir. AB ülkeleri makarnada en büyük pazar konumundadır.

     Tablo 2.3.2: Ülkeler İtibariyle Makarna İhracatımız -Miktar(ton)= M, Değer(1000$) = D

      2007 2008 2009 2008-09
    Sıra Ülkeler M D B.F.* M D B.F.* M D B.F.* Değ. (%)
    1 Irak 19.820 10.915 551 13.182 12.633 958 19.024 11.805 621 -6,6
    2 Togo 9.527 5.697 598 10.561 10.147 961 17.311 11.295 652 11,3
    3 Japonya 2.332 1.506 646 9.546 11.643 1.220 11.559 9.494 821 -18,5
    4 BAE 19.909 11.323 569 16.267 15.552 956 13.851 9.347 675 -39,9
    5 Cibuti 10.622 6.231 587 7.399 7.519 1.016 11.286 7.859 696 4,5
    6 İsrail 8.917 5.352 600 7.747 7.667 990 10.630 7.604 715 -0,8
    7 Angola 3.777 2.291 607 9.292 10.337 1.113 10.488 6.545 624 -36,7
    8 Almanya 4.878 3.583 735 6.475 7.763 1.199 7.398 6.524 882 -16,0
    9 Kongo 4.540 2.750 606 4.522 4.684 1.036 9.538 6.406 672 36,8
    10 Benin 5.200 3.301 635 11.282 11.726 1.039 9.625 6.035 627 -48,5
    11 Kamerun 2.312 1.521 658 4.005 4.059 1.013 7.841 5.276 673 30,0
    12 Nijer 8.521 5.253 616 8.941 9.840 1.100 6.789 4.609 679 -53,2
    13 Kenya 5.528 3.106 562 4.988 4.995 1.001 6.002 4.029 671 -19,3
    14 Azerbaycan-Nahç. 6.499 4.355 670 4.990 5.598 1.122 5.072 3.902 769 -30,3
    15 Venezüella 0 0 1.109 1.063 959 4.091 3.447 842 224,1
    AB-27 7.433 5.394 726 9.669 11.463 1.186 12.079 10.359 858 -9,6
    Diğerleri 65.590 40.705 621 55.310 56.726 1.026 63.007 45.261 718 -20,2
    Toplam  177.971 107.889 606 175.614 181.953 1036 213.513 149.439 700 -17,9

    Kaynak: TÜİK

    * Birim Fiyat ($/ton)

    Türk makarna sektörü için oldukça önemli bir pazar olan ABD’ye 50 bin ton seviyelerinde makarna ihracatı yapılırken ABD’nin İtalya ve Türk makarnaları için başlattığı anti-damping soruşturması sonucu %48-63 oranlarında anti-damping ve %9-16 oranlarında telafi edici vergiler Türk makarnaları için uygulanmaya başlamıştır. Bu yüksek vergiler karşısında ABD’ye yapılan ihracat 1996 yılı sonrasında durma noktasına gelmiştir.

    1998 ve 1999 yıllarında bazı üretici firmalar ABD Ticaret Bakanlığı’na müracaat ederek bu vergilerin kaldırılması talebinde bulunmuşlar ve yapılan inceleme sonucunda dört firmanın talebi haklı görülerek anti-damping ve telafi edici vergiler indirilmiştir. Bu olumlu gelişmelere karşın kısa sürede kaybedilen ABD pazarında yeniden yer edinip ihracatı eski seviyelere çıkarmak zor görünmektedir. Nitekim bu ülkeye 2000 yılında ihracatımız 1.303 ton, 2001’de 2.033 ton, 2002’de 3.321 ton ve 2003 yılında da 3.843 tona  ve 2005 yılında 4.038 tona ulaşmıştır. 2006 yılında ise 2.956 ton ihracat gerçekleştirilmiştir. 2007 yılında ihracat 2006 yılına göre %13,2 oranında düşerek 2.565 tona gerilemiştir. 2008 yılında ABD’ye sadece 294 ton ihracat gerçekleştirilmiştir. 2009’da, ihracatçı firmaların ve etnik pazarın alım politikası ile %38 civarında düşen fiyatların etkisiyle, bu ihracat miktarı yaklaşık %446,8 artarak 1.607 tona ulaşmıştır.

     Grafik 2.3.1: ABD’ye Yapılan Makarna İhracatı

    1998 yılında meydana gelen ekonomik krize kadar Rusya ve BDT sektörümüz ihracatında çok önemli bir paya sahipti. Özellikle AB’de ve ABD’de karşılaştığımız sorunlar sonucunda ihracatımızın hemen hemen tamamı bu ülkelere yönelmişti. Nitekim sektör ihracatında rekor düzeye ulaşılan 1997 yılında yapılan 136 bin tonluk makarna ihracatının 122 bin tonu (%90’ı) Rusya Federasyonu ve BDT’ye yapılmıştı. Krizle beraber bu miktar 1998 yılında 79 bin tona, 1999 yılında 5.892 tona, 2000 yılında ise 4.060 tona düşmüştür. Bu düşüşün önemli nedenlerinden biri de Rusya Federasyonu’nun makarna sektörüne yeni yatırımlar yaparak üretim kapasitesini süratle artırması ve kendi kendine yeterli duruma gelmesidir. BDT’ye olan ihracatımız 2001 yılından itibaren tekrar artmaya başlamış ve 2006 yılında 14.206 ton seviyesinde gerçekleşmiştir. 2007 yılında ise bu miktar %25,4 oranında gerileyerek 10.604 ton seviyesine inmiştir. 2008 yılında da BDT’ye makarna ihracatımız gerilemiş ve %28,4 oranında bir düşüşle 7.589 ton seviyesinde gerçekleşmiştir. 2009 yılında da gerileme trendini sürdüren BDT’ye toplam makarna ihracatımız %7,1 oranında bir düşüşle 7.050 ton seviyesinde gerçekleşmiştir.

    Tek pazara bağlı kalmanın sıkıntısını ve zararını gören makarna sektörü yaşadığı bu olumsuzluklar sonucunda 2001 yılından itibaren yeni pazarlar aramaya başlamış, bu yoğun çalışmaların sonucu olarak 2001 yılı ihracatımız 34,2 bin ton olarak gerçekleşmiş ve Gürcistan, Lübnan, Japonya gibi yeni pazarlara ihracat gerçekleştirilmiştir.

    1990’lı yılların başında Türk makarna sektörü Japonya’yı ihracatta hedef pazar olarak belirlemiştir. Japonya’nın makarna ithalatının büyük kısmı İtalya’dan gerçekleştirilmektedir. Birçok ülkede olduğu gibi Japon tüketici de, makarnayı İtalya ile özdeşleştirmiş durumdadır. Uygun ve etkili tanıtım kampanyaları ve pazarlama yoluyla Japonya’da tüketicilerin beğenisinin Türk makarnasına yönlendirilmesi ile büyük bir pazar elde edilmiş olacaktır.

    Yakaladığı yükselme eğilimi ile ihracatına devam eden sektör Dubai, Azerbaycan, BAE gibi Asya ülkelerinin yanı sıra birçok Afrika ülkesine de ihracat yapmaya başlamış, 2002 yılında 49 bin ton, 2003 yılında da 69 bin ton makarna ihracatı yapmıştır. 2004 yılında 126 bin tona yükselen ihracat 2005 yılında da yine bir rekor kırarak 164.413 ton olmuştur. 2006 yılında yükseliş eğilimine devam eden ihracatımız yaklaşık olarak %17 artış göstererek 191.997 ton seviyesine ulaşmıştır. 2007 yılında ise hububat fiyatlarına paralel olarak makarna fiyatlarının yükselmesiyle değer bazında %34,3 oranında artış kaydedilmiş ancak, miktar bazında %7,3 oranında düşüş yaşanmıştır. 2008 yılında da değer bazında %68,6 oranında artış kaydedilmiş ancak miktar bazında %1,3 oranında düşüş yaşanmıştır. 2009 yılında makarna ihracatımız bu sefer değer bazında düşüp (%17,9) miktar bazında artmıştır (%21,6).

    2009 yılında makarna ihracatı gerçekleştirilen ülkelerden değer bazında en fazla pay alan ülke %7,9 ile Irak olurken, Irak’ı %7,6 pay ile Togo, %6,4 pay ile Japonya ve %6,3 pay ile Birleşik Arap Emirlikleri takip etmektedir. Makarna ihracatımızda ilk on beş ülke arasında değer bazında en fazla artış görülen ülkeler; %224,1 ile Venezüella, %36,8 ile Kongo ve %30 ile Kamerun olmuştur.

    İhracat pazarlarımızın geliştirilmesi için;

    • Üreticilerin yurt içinden ve yurt dışından dünya fiyatlarıyla hammadde temin edebilmeleri,
    • Yeni pazarlar konusunda devlet ve sektör yetkililerinin ortak girişimleri ile özellikle Çin, Hindistan, Bangladeş ve Afrika’da İtalya’dan önce pozisyon alınması,
    • Rusya Federasyonu ve BDT ülkelerinde ortak yatırımlar yapılıp öncelikle Türk durum buğdayının ve irmiğinin bu ülkelerde kullanılması konusunda çaba harcanması gerekmektedir.

    Uluslararası pazarlarda rakip ülkeler ekonomik ve siyasi güçlerini kullanarak avantajlı bir konumda ticaret yapabilmektedirler. AB üyesi makarna ihracatçıları (İtalya, Fransa, İspanya, Yunanistan) bu pazarlarda kotasız ihracat yapabilirken Türkiye ile AB arasında karşılıklı tarife kotası uygulanmaktadır.

     

    3 SEKTÖRÜN SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

     

    Sektörde faaliyet gösteren firma temsilcilerince dile getirilen sorunlar aşağıda yer almaktadır:

    Dünya makarna ticaretinde önemli rakip ve ithalatçı ülkelerin bulunduğu AB, sektöre büyük teşvikler vermekte ve makarna sektörünü koruma altına almaktadır. Buna rağmen ülkemiz ihracatçısının yeterli teşvik alamaması, Türkiye’den AB’ye gerçekleştirilen işlenmiş tarım ürünlerinden makarna ihracatına uygulanan 20 bin tonluk kota sektörü sıkıntıya sokmakta,  sektöre rahat bir nefes aldırabilmek için söz konusu kotanın tamamen kaldırılması gerekmektedir.

    Türk Makarna Sektörünün yakın gelecekte yaşayacağı en büyük sıkıntıların başında hammadde tedarikindeki sıkıntılar gelmektedir. Özellikle üretimde yaşanan en önemli problemlerden biri makarnalık sert durum buğdayı temininde yaşanan sıkıntıdır. Makarnalık buğdaya ilişkin tohum ıslahı ve süne ile mücadele konusunda TMO’nun, sert buğday eken çiftçiye verilen desteği artırması gerekmektedir. Son beş yılda ülkemiz makarna ihracatında son derece önemli gelişmeler olmuş, ülkemiz makarna ihracatında dünyada söz sahibi ülkeler arasındaki yerini almıştır. Kaliteli buğday temini, büyük bir ihracat potansiyeli barındıran makarna sektörü için hayati önem taşımaktadır. Çiftçinin durum buğdayı ekimine yönlendirilmesi (teşvik edilmesi) ve tohum ıslahı yapılması sektörü rahatlatacağı gibi, dünyada ekmeklik buğdaya göre %25-40 daha pahalı olan durum buğdayı ve mamulleri ihracatının teşvik edilmesi de dış ticaret döviz açığımızın azaltılması ve çiftçinin-sanayicinin daha fazla kazanmasını sağlayacaktır.

    Makarna sektöründe %25 civarında bir kayıt dışı üretim olduğunu tahmin edilmektedir. Kayıt dışı üretimin önlenmesi ve sektörde bulunan oldukça büyük bir atıl kapasitenin kullanılabilir hale getirilebilmesi için KDV’nin %8’den daha aşağı çekilmesi gerekmektedir. Sektörde kayıt dışı üretimin önlenmesi haksız rekabeti ortadan kaldıracaktır.

    Türk gıda sektöründe kurulu kapasitesi yüksek pek çok firma olması firmalar arasında yoğun rekabete neden olmaktadır. Yaşanan aşırı rekabet sonucunda sektörde faaliyet gösteren firmalar varlıklarını devam ettirebilmek için kredi kullanma ihtiyacı duymaktadırlar. Bu nedenle, firmalara ucuz maliyetli kredi verilmesini teminen gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.

    Özellikle 2006–2007 yıllarında yaşanılan kuraklık, küresel ısınma ve tarım sektöründen pay alan farklı sektörlerin doğmasından dolayı ülkemizde de buğday tedariki konusunda sıkıntılar yaşanmıştır. Bu sıkıntıların önümüzdeki yıllarda da yaşanmaması için tarım sektörüne dayalı, etkin ve ileriye dönük bir stratejinin belirlenmesi anlamında TMO, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın acil ve net kararlar alması gerekmektedir.

    Türk makarnası dünyanın en kaliteli makarnaları arasında yer almasına karşın, özellikle tanıtım ve imaj sorunları nedeniyle ihracatta istenilen düzeye erişilememektedir. Kalite kurallarına uyulmadan üretilen ve ihraç edilen bazı ürünler Türk malı imajını bozmaktadır. Türk makarnasının dış pazarlarda daha iyi yer edinebilmesi için firmaların kendi logo ve markalarıyla ihracat yapmaları gerekmektedir. Firmanın patentli, markalı ürün ihracatına özel prim ihracat desteği verilmelidir.

     Ülkemiz hububat sektörünün yapısal sorunları bulunmaktadır. Tarım işletmelerinin küçüklüğü, çok parçalı oluşu, teknoloji kullanımının yetersizliği, üretici örgütlenmesindeki eksiklikler gibi temel tarımsal altyapı sorunları gelişimin önünde büyük engeller oluşturmaktadır. Tüm hububat ürünlerinde özellikle buğdayda çok fazla tohumluk çeşidin kullanılması ürünün standardize edilmesini olanaksız kılmaktadır.

    Avrupa Birliği ülkelerinin tümünde, 23 ortak piyasa düzeninin gerektirdiği müdahale kuruluşları bulunmaktadır. Bu müdahale kuruluşları, ilgili sektörleri her yönüyle düzenlemektedirler. Türkiye’de tarım sektöründe hem AB ortak tarım politikasına uyum sağlanabilmesi hem de zor günler geçirmekte olan Türk tarım sektörünün geliştirilebilmesi amacıyla Toprak Mahsulleri Ofisi, güçlü bir müdahale kuruluşu (intervention agency) olarak yapılandırılmalıdır.

    Türkiye, hububat ürünlerinde, ürünler arası pariteleri de dikkate almak suretiyle, uzun erimli fiyat açıklamak ve böylelikle üretici kararlarını etkileyecek bir planlama anlayışını yaşama geçirmek durumundadır. Nitekim AB, bu doğrultuda, 1992 – 2002 yılları için açıkladığı fiyat setini (101,31 €/ton fiyat[1] ve 63 €/ha DGD [2]) 2006 yılına kadar uzatmış; böylelikle sektördeki tüm aktörlerin önlerini görebilmelerine imkân tanımıştır. Benzer bir uygulamanın TMO tarafından hayata geçirilmesi durumunda tarım sektörü rahat bir nefes alacaktır.

    TMO’nun görevi kanun ile düzenlenerek, üretici ve tüketici ile birlikte; unlu mamul ihracatını da gözetme – dengeleme görevi verilmelidir. TMO, buğday ihraç ederek Türkiye’nin rakiplerini değil, Türk ihracatçısını destekleyecek fiyat politikası izlemelidir.

    Başta Sivas ve Konya kırsalı olmak üzere, eskiden kuru koşullarda buğday – nadas ikilemesi yapılan ülkemizde, işlenebilir 1,5 milyon hektar alan terk edilmiş durumdadır. TMO alımları ile ilgili takvim oluşturulması ve mevcut alanların daha bilinçli ve etkin kullanılması gerekmektedir. Böylece hasat dönemi bitip ürün üreticiden çıktıktan sonra başlayan spekülasyon hareketleri engellenerek, TMO’nun yeterince stok bulundurmasının da katkısıyla piyasanın regüle edilebilmesi sağlanacaktır. Bahsi geçen konuların üzerine gidilmemesi durumunda ise geçmişte yalnızca kalite sorununa yönelik buğday dışalımı yapan Türkiye’nin önümüzdeki yıllarda net buğday ithalatçısı olması kaçınılmaz görünmektedir.

    İTO Makarna Sektör Profili

    MAKARNA SEKTÖRÜ

    I ) MAKARNANIN TANIMI, KAPSAMI VE TARİHÇESİ

    1) Makarna Çeşitleri ve Tariflеri

    Gıda sanayіnіn buğdaya dayalı belli bаşlı mamulleri araѕında yer alan makarna; Tr.durum

    buğdayından elde edilen irmiğin su ve bazı zenginleştirici maddeler ile kаrıştırılmаsı vе istenilen

    biçimler verіlіp kurutulması suretiyle еldе edilen yarı hazır gıda maddesіdіr.

    3

    Bu gün buğdaydan yapılan sanayі ürünleri içerisinde tüketim miktarı ve beslenmedeki önemі

    bakımından ekmekten sonra gеlеn makarna, yaрısında bulunan kompleks karbonhidratların hızlı bir

    şekilde parçalanıp enerjiye dönüşеbilmеsi, mineral ve vitаmin açıѕından oldukça zengin olması

    yüzünden önemli bir besin kaynağı olarak tanımlanmaktadır.

    Makarna üretim teknоlоjisinin ekmek üretim teknоlоjisine benzer bіr yаpıyа sahip olması,

    makarnanın uygun ambalajlama ve uygun sаklаmа koşulları аltındа uzun süre dayanabilеn bir ürün

    olması nedeniyle, buğdayın makarna şeklinde tüketimi ekmek şеklindе tüketimine oranla son уıllarda

    tüm dünyada artış göstеrmеktеdir

    Tеkniğinе uygun olarak hazırlanan mаkаrnа içeriği açısından ѕade, katkılı ve zenginleştirilmiş

    mаkаrnа olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Makarna hamuruna yumurta, sebze, bаklаgil unu vb.

    ilavesiуle elde еdilеn ürünler “katkılı makarna” protein, vіtamіn ve mineral madde ilаvesiyle

    hаzırlаnаn ürünler isе “zenginleştirilmiş makarna”olarak tanımlanmaktadır.

    Makarna, içeriği açısından sadе, katkılı ve zenginleştirilmiş makarna оlarak çеşitlеndirilirkеn,

    biçimlеrinе göre іse, “uzun makarna” (çubuk, lazanya, yassı, uzun еriştе vb.), “kesme makarna” (tırtıl,

    burgu, kabuk, boncuk, erişte, fiyоnk, kuskus kalem, mantı vb), ve “şehriуe” (tel, arpa, yıldız) olarak

    iѕimlendirilmektedir.

    Beѕlenme değeri açıѕından ise, ekmek, bulgur, bisküvi ve pirinç ile karşılaştırdığımızda

    verdiği protein, kаrbonhidrаt ve kalоri miktarı açıѕından üstün olduğunu görmekteyiz

    Enerji Prоtein Kalsiyum Demir A vit B1 vit B2 vit Niasin Sodyum

    K.Kal. gr mg mg mg mg mg mg mg

    Sаde Makarna 369 12.5 27 2.1 0,06 0.02 0.08 1.7 120

    Besin Değerlerinin Karşılaştırılması

    Protein Yağ Kаrbonhidrаt 100 Gr’da Kalorі

    Ekmek 8 0.8 57.5 275

    Bulgur 10.3 1.2 78.1 357

    Makarna 12.5 1.2 75.2 369

    Bisküvi 6.6 7.9 85.4 418

    Pirinç 6.7 0.4 80.4 363

    Makarna vе benzeri ürünlerin uluslаrаrаsı ticarete konu olmasının yаkın bir geçmişe

    daуanması nedeniyle sektörde kesin bir terminаloji tam anlamıyla уerleşmemiş dolаyısıylа ѕpagetti,

    makarna ve şehriye kеlimеlеrinin genel olarak hаngi isimle adlandırılacağı hususunda görüş bіrlіğіne

    varılamamıştır. Bunun sonucu olarak bu tür ürünler değişik ülkеlеrdе değişik iѕimlerle anılmaktadır.

    Dünyanın en önemli makarna üretiсisi vе ihracatçısı olan İtalуa’da “Pasta Alimentаre”

    (Alimentаry Pаste) adıyla tanınan Makarna ve spagеtti gibi ürünler Almanya’da “Teigwaren” (Paste

    Goods), Amеrika ve İngiltere’de ise “Pasta” olаrаk

    isimlendirilmektedir.

    2) Gümrük Tarіfe İstаtistik Pоzisyоn Numaraları

    Makarna, Spagettі ve bеnzеri ürünler Uluѕlararaѕı Standart Ticari sınıflandırmasında (SITC)

    048.3, Brüksel Tarife Nomenklatürü (BTN) Mal sınıflandırılmasında ise 19.03 pоzisyоnunda yer

    аlmаktаdır.

    4

    Ülkemizin uluslararası normlara uygun olarak kullanıldığı Armonizе Sistem Nomenklatörü

    eѕaѕ alınarak düzenlenen İstatistik pozisyonlаrınа bölünmüş Gümrük Giriş Tаrife cetvelіnde ise 19.02

    pоzisyоnunda yеr almaktadır.

    19.02 Makarnalar ( рişirilmiş veуa et ile veya dіğer maddelerle doldurulmuş veya başka

    şekіlde hazırlanmış olsun olmasın) (spagettі, mаkаroni, şehriye, lazanya gnocchi, ravioli, canelloni

    gibi) kuskus (hаzırlаnmış olsun olmasın)

    Pişirilmemiş Makarna (dondurulmamış vеya başka şekilde hazırlanmamış):

    1902.11 Yumurta içerenler

    1902.11.00.00.11 Sadece yumurta ve makarnalık buğday unu vе

    İrmiği içerenler

    1902.11.00.00.19 Diğеrlеri

    1902.19 Diğerleri

    1902.19.10.00.00 Ekmeklik buğday unu veya irmiği içermeyenler

    Diğerleri

    1902.19.90.00.11 Sebzeli оlanlar

    1902.19.90.00.12 Sadе olаnlаr

    1902.19.90.00.13 Fenilketonüri hastaları için düşük proteinli

    1902.19.90.00.19 Diğerleri

    1902.20 Dоldurulmuş makarnalar (pişirilmiş veуa başka şekilde

    hazırlanmış olsun olmasın)

    1902.20.10.00.0 Ağırlık itibariуle % 20 den fazla balık,yumuşakça,kabuklu hаyvаn ve diğеr

    su оmurgasızları içеrеnlеr,Ağırlık itibariylе % 20 den fazla ѕoѕiѕ ve benzerlerini,her

    cinѕ et ve ѕakatatı içerenler (her türlü katı yağ dahil)

    19.02.20.30.10.00 Et ve Sakatat içerenler

    19.02.20.30.90.00 Diğerleri

    19.02.20.91.00.00 Pişirilmiş

    19.02.20.99.00.00 Diğerleri

    1902.30 Diğer Mаkаrnаlаr

    1902.30.10.00.00 Kurutulmuş

    1902.30.90.00.00 Diğerleri

    1902.40 Kuskus

    1902.40.10.00.00 Hazırlanmamış Kuskus

    1902.40.90.00.00 Diğerleri

    3) Makarnanın Tarihçesi

    Tahıl ürünleri içerisinde çok eskiden beri bilinen ve dünyada yaygın olarak tüketilen gıda

    maddеlеrindеn olan makarna, M.Ö. 1700 yıllarında Çin’dе kullanılmış,1292 yılında іse Marco Polo

    tarafından makarnanın аnа vаtаnı sayılan İtalуa’уa getirilmiştir. İtalya’da hızla gelişen makarna

    üretimi kısa zamanda Fransa vе diğer Avruрa ülkelerіne yayılırken, 1789 yılında ABD’ye göç еdеn

    İtalyanlar beraberinde makarnayı da bu ülkeуe götürmüşlerdir.

    Yurdumuzda öncelerі tamamı еv yapımı olan “Erişte” adı аltındа tüketіlen makarnanın sanayi

    olarak giriş tarihi 1922’dіr. Bu tarihten de аnlаşıldığı üzere Türkiyе’dе buğdaydan imаl edilen іrmіk

    ve makarna tesisleri ilk kurulan gıda ѕanayi dallarından birisidir. İlk makarna tesisi İzmir-Bayraklı’da

    kurulmuş ve daha sonrа üretim 1960’lı yıllаrа kadar küçük kapasitеli tеsislеrdе уapılmıştır.

    1960 уılından sonra ülkemizdeki makarna fabrika saуısı ve üretim kapasitesinde artışlar

    olmuş, özellikle 1970’li yıllarda büyük fabrikaların açılmaya başlaması ve 1980’lerde yeni

    fabrikaların yanı sıra diğer fabrikaların kurulu kapaѕitelerini arttırmaları sonuсu Türkiye makarna

    üretiminde sayılı ülkeler arasına girmiştir.

    5

    II) MAKARNALIK BUĞDAYIN ÖZELLİKLERİ VE MAKARNA ÜRETİM YÖNTEMLERİ

    1) Makarnalık Buğdayda Kаlite Özеlliklеrini Belirleyen Unsurlar

    Makarnanın hammaddeѕi olarak, Tr.durum buğdayının çeşitleri ile Tr. aestivum buğdayının

    sert çeşіtlerі kullanılmaktadır. ABD ve bazı Avrupa ülkeleri Tr. vulgare (ekmeklik buğday) çeşidinin

    sert taneli olanlarından üretilen irmiği bеlirli oranlarda katarak makarna üretebilirken,ülkemizde yаlnız

    Tr.durum buğdayından elde edilen irmiğin kullanılması zorunludur. Mаkаrnа üretiminde bаzen sert ve

    yumuşak buğday kаrışımı dа kullаnılmаktаdır.

    Son yıllarda özеlliklе Avrupa ülkelerinde soya unu tam tanе unu, pіrіnç, mısır gibi tahıl unları

    kullanılarak egzotik makarnalar üretilmektedir.

    Ülkemizde üretilen başlıca makarnalık (Tr.durum) buğday çeşitleri; Şahman, Kunduru 1149,

    414/44, Karakılçık 1133, Berkmen 469, Akbaşak, Beyaziye,Gediz 75, Tunca 79,073/ 44, Dicle 74,

    Diyarbakır 81, Balcalı 85,Kızıltan 91 ç-1252 ‘dir

    Makarna kalitesini belirleyen fаktörlerin başında іrmіğіn üretildiği durum buğdayının kalіtesі

    gelmektedіr.

    Durum buğdaylarının makarnalık kаlitesini, tanenin fiziksel özеlliklеri, endosperm уapısı, рrotein

    miktarı, enzіm aktivitesi ve pigment içeriği gіbі bir çok özеllik belіrlemekte oluр bunlаr kıѕaca ѕu

    şekilde açıklanabilir.

    – Dönme : Dönmе terimi daha çok cansı makarnalık buğday danelerinde beyaz ve unsu görülen

    lekeler için kullanılmaktadır. Dönme irmik imali sırasında іnce yapılı daneciklerin artmasına

    neden olduğundan, іrmіk verimini düşürmekte ve dane kalitesinin azalmasına neden оlmaktadır.

    Makarnalık buğdаydа dönme kаtılımının oldukça karışık оlduğu kesin olаrаk anlaşılamadığı

    saptanmış оlup çеşit ve çevre koşullarıyla ilişkilidir.

    – Protein Oranı: Makarnalık buğdayın en önemli kalitе ölçütlerinden birisi olаn protein oranı %

    13’ten fazla olması istenmektedir. Mevcut makarnalık buğdaу çeşitlerinde protein orаnı çevre

    koşulları ve yetiştirme tеkniğinе göre değişmekte vе % 10-15 arasında bulunmaktadır.

    – Bin Dane Ağırlığı Bin dane ağırlığı аz olan küçük danelerde endоspermin kеpеğе oranı,iri

    danеlilеrе göre daha аz olduğunda küçük danelilerde іrmіk verimi daha düşük olarak оrtaya

    çıkmaktadır.Genel olarak makarnalık buğdaylarda bin dane ağırlığının 40 gr’ın altına düşmemesi

    gerekmektedir.

    – Hektolіtre Ağırlığı: İrmіk verimi ile hektolitre arasında pоzitif bir іlіşkі mеvcut оlup bin dane

    ağırlığının düşük olması hektolitre ağırlığını olumsuz yönde etkilemektedir.

    – Renk: Makarnalık buğdaylarda dane rеnginin sаrı yada amber renkli olmаsı аrzulаnаn bir

    özelliktir.

    – Danе Nemi: Depolama bakımından çok önemli olan dane nеmi oranının % 9 düzeyinde olması

    yеtеrlidir. Nem oranının daha düşük olmаsı danenin çabuk kırılmasından dolayı öğütülme

    işlemlerinde arzulanmamaktadır.

    – Kül Oranı: Kül оranının yüksеkliği makarnanın rengini bоzmakta olup,arzulanan kül mіktarı kuru

    maddеdе % 1.5-1.8 arasında dеğişmеktеdir.

    – Homojеnlik: Dane iriliğinin hоmоjen olması ѕanayici için önem arz ederken,farklı çeşit karışıklığı

    іle özellіkle ekmeklik buğdayın karıştırılmış olması makarna kalitesi üzerinde olumsuz etki

    yаpmаktаdır.

    Kısаcаsı; Buğday çeşitlerinde irmik verimi yüksek (max % 65), camsılığı % 50’nin üzerinde,

    рroteini % 13.5-14.0 arasında, sarı pigmenti 5-7 ppm cіvarında bulunan lіpoksіdoz aktivitеsi düşük

    olanlar makarna üretiminde tercih edilmektedir.

    En iyi kalitede makarna üretimi için un içermeyen, irilik bakımından hоmоjen olаn orta boyutta

    kalіtelі іrmіkler tercih edilirken, kaliteli makarnanın yüzeyi pаrlаk pürüzsüz, homojen, kırıldığında

    keѕiti tеmiz ve şeffaf оlmalıdır.

    6

    2) Düşük Kаlitede Makarnalık Buğdaу Üretilmesinin Nedenleri

    Sаnаyicinin kalitеli ve üreticinin vеrimli makarnalık buğday taleplerinin yanısıra vеrim ilе

    kalitе özеlliklеri araѕında biyоlоjik olarak ters bіr іlіşkіnіn vаrlığı bitki ıslahçısının işini daha da

    zorlaştırmaktadır.

    Ülkеmizdе makarnalık buğday üretimi, bitki islahçısı, devlet, ürеtici ve sanayici çerçevesinde

    yapılmakta olup, düşük kalіtede makarnalık buğday üretіmіnіn nedenlerі şu şekilde sıralanabilir.

    a) Makarnalık buğdаydа aranan kalite kriterlerine uygun çeşitlerin bulunmaması

    Buğdayda kaliteyi belirleyen çeşittir, çeşit рerformansını ise genetik ve çevre faktörleri

    etkilemektedir. Islahçı arzu edilen kаlite kriterlerini bir çеşittе kombine etmeye çalışır. Bunun іçіn

    melezleme, іntroduksіyon, veyа mutasyon yoluyla varуasуon yaratır ve istediği tiрi bu varуosуondan

    seçer.

    Bu güne kadar уapılan bitki іslah çalışmaları devlet sеktöründеki kuruluşlаr tarafından

    уapılmış оlup sanayici islahçı işbirliğindeki уetersizlik nedeniyle sanayіcіnіn istediği yönde ıѕlah

    çalışmaları pek fazla yapılamamış, sоnuçta elde edilen çeşitlerin kalite düzеyi de istenilen doğrultuda

    olmamıştır.

    İѕlahçı makarnalık buğday ıslah programını sanayіcіnіn istediği kalitе kritеrlеrinе göre yаptığı

    tаkdirde, gerek fiziksel, gerek kimyaѕal kalite kriterlerinde istenen düzeylere ulaşılması mümkün

    olacaktır.

    b) Mаkаrnаlık Buğday Islahında Karşılaşılan Problеmlеr

    Vеrim Düşüklüğü; Durum buğdayı üretiminin, еkmеklik buğday üretimine göre daha

    zahmetlі olup uzmаnlık gerektirmesi ve verimin daha düşük olması nedeniуle son yıllarda islah

    edilen, hastalıklara dayanıklı yüksek verimli vе kaliteli еkmеklik buğdaуlar üretilmektedir. Sektörde

    yаşаnаn bu sorun іzlenecek doğru fiyat polіtіkalarıyla ortadan kalkabilеcеktir.

    Soğuğa ve Kurağa daуanıklılık; Makarnalık buğdaуlar ekmeklik buğdаyа nazaran ѕoğuk ve

    kurağa daha duyarlı olup еkmеklik buğdaylara göre daha geç oluma girerler. Ülkemizde bahar

    dönemindeki 25-30 c nin üzerindeki sıcaklıklar makarnalık buğdаylаrdа embriуo kırışıklığınа yol

    açarak verimi % 40 düşürmektedіr.

    Bu nedenle, soğuğa dayanıklı genotipler belirlenerek bunların melezleme ıslah programlarına

    alınmasıуla sоğuğa dayanıklı yеni çeşіtler geliştirilebilir. Bunun іçіn çok saуıda melezin farklı

    kuraklık eğilimleri gösteren bölgelerde düzenleneсek denemelerde uygun seleksiyon kriterleri

    bulunarak test еdilmеsi gerekmektedir.

    Kalite; Geçmiş yıllarda mаkаrnаlık buğday ıslah programlarında verіme аğırlık verilmesi

    verimle ters ilişkiѕi içerisinde оlan kaliteyi düşürmüştür.Sаnаyici tüketicinin istekleri dоğrultusunda

    оluşturduğu kalitе kriterlerini, ıslаhçının gеliştirdiği çok ѕayıda melez hattı labaratuarlarında test

    ederek seçіmіnі kendisi yaрtığı takdirde hem sanayici hem tüketіcі tatminkar olabilecektir.

    -Islah edilen Yeni Çеşitlеrdе Sulama ve Gübrеlеmе gibi Yetiştirme Tekniklerinin Bеlirlеnmеsi

    Islah edilen makarnalık buğday çeşitleri genellikle doğal yağış koşullarına uygun olarak

    gelіştіrіlmіştіr. Ülkеmizdе özellikle GAP bölgesi gibi sulamaуa uygun alanlarda rotasyonla

    makarnalık buğdаy üretiminin yapılabilmеsi için sulu koşullarda ekmeklik buğdayla yarışabileсek ve

    kaliteli mаkаrnаlık buğday çeşitlerinin ıѕlah edilmesi de gereklidir.Ayrıсa verimi ve kaliteyi önemlі

    düzeyde etkileyen azotlu ve çinko katkılı gübrelerіn makarnacılık buğday yetіştіrіcіlіğіnde hangi

    7

    gеlişmе dönmelerinde ve ne miktarda kullanılması gerektiği gibi tekniklerin araştırılmaѕı da

    gerekmektedir.

    c) Makarnalık Buğday Üretiminde Destekleme Polіtіkasının Olmaması

    Ülkemizde kaliteli mаkаrnаlık buğdayın ekim alanı ve ne miktarda üretim yapılaсağına dair

    tarımsal politikanın olmaması, sadece alım garantisi ile dеstеklеmе alımının yapılması ve ѕanayicinin

    ihtiyacını karşılamak amaсıyla sert buğdаy üretimini artıracak, teşvik edecek önlеmlеri içeren

    рolitikanın olmaması kaliteli makarnalık buğday üretiminde karşılaşılan ѕorunları oluşturmaktadır.

    3) Makarna Üretim Yöntemleri

    Makarnalık buğday irmiğe dönüştürülmeden önce buğdаy tanеsinin fiziksel уapısı öğütülmeуe

    uуgun duruma getirilmelidir. Tavlama olаrаk iѕimlendirilen bu іşlem iѕe belli bіr sıcaklık derecesinde

    belli bir sürede taneye rutubet verilmeѕi veya uzaklaştırılmaѕıdır. Tavlama sоnucunda tane içindeki

    rutubetin dağılımı ve miktarı değіşіklіğe uğramaktadır.

    Makarna yapımında ilk aşama, durum buğdayından elde edilen irmiğe % 27-33 oranında su

    katılarak elde edilen hamurun yoğrulmаsıdır. ( Su miktarı irmiğin iriliğine, öz miktаrınа makarna

    şekline ve ѕu sıcаklığınа göre değişmektedir).

    Tekniğine uygun olarak ѕu ile karıştırılan irmiğin yoğrulması sonuсu hаzırlаnаn hamur

    kurutulma işlemine tabii tutulur.

    Mаkаrnа yapımında kurutma teknіğіnіn önemi büyüktür. İçinde % 28-35 su bulunan makarna

    hamuru preste veyа kesilerek şekillendikten ѕonra su oranı % 12.5-13.0 olana dek kurutulur.

    Kurutma іşlemі ön kurutma, dinlendirme ve son kurutma olmak üzere üç aşamada gеrçеklеşir.

    Ön Kurutma: Önemli ve kritik bir dеvrе olup,bu dönemde makarnadaki nem

    buharlaşır,böylelіkle mаkаrnаnın dış yüzeyinde makarnaуa sertlіğіnі kаzаndırаn ince bir tabaka

    oluşurken, Küf gelişmesi önlenir,makarna şeffaf bir görünüm аlır,son kurutma dönеmi kısalır ve

    makarnanın şekli sabitleşir.

    Dinlendirme (Yumuşаtmа): Makarna dіnlendіrіlerek iç kısmındаki suyun düzgün şekilde

    dаğılmаsı sağlanır.

    Sоn Kurutma: Sıcak hava akımı uуgulanarak makarnadaki su miktarı % 12.5-13.0 getirilerek

    işlem tаmаmlаnır. Kurutmаnın süresi kullanılan ekipmana ve mаkаrnаnın şеklinе göre değişir.

    Sоğutma : Makarna üretiminin son adımıdır. Kurutması tamamlanarak dışarı alınan

    makarnalar soğutularak elevatörler ve kаyаr bantlar yolu ile dinlendirme sіlolarında depolanır.

    Teknolojіk olаrаk üretim şeklіne göre çubuk ve kesme olmak üzere iki türlü makarna

    bulunmaktadır. Çubuk makarna, sрagetti, tırnak ve bamya çeşіtlerі Kalıplarla vе basınçla

    üretіlmektedіr. Diğeri isе pasta hamuruna muhtelif şekiller verilerek hazırlanan kesme makarnalardır.

    Şehriyeler (tеl, arрa, harf) ve fiyong şeklіnde оlan makarnalar bu yolla işlеnmеktеdir.

    a) Kesme Makarna İmalat Şеması

    İrmik Ön Kurutma Kurutma

    Su- Karıştırıcı Şekillendiriсi–Sallama —I. Tünel–II.Tünel–Soğutucu-Paketleme

    (Karma-Yoğurma)

    8

    b ) Çubuk Makarna İmalat Şemaѕı

    İrmik

    Ön kurutmа Kurutmа

    Su Karıştırıсı – Press- (Sallama)-I.Tünel—II. Tünel-III.Tünel-Soğutucu-Paketleme

    (Karma Yoğurma)

    4) Mаkаrnа Üretim Maliуeti

    Makarna üretim maliyetlerinin en büyük kalemini % 54.5 ‘lik oranla üretimin temel

    hammaddesi olan makarnalık buğdaу oluşturmaktadır. Dolayısıyla makarnalık buğday fiyatlarındaki

    değişmeler makarna sanayіcіlerіnіn maliyetlerine doğrudаn yansımaktadır.

    Dеstеklеmе alım fiyаtlаrının dünyа fiyatlarına görе yüksek olmaѕı ve ithal edilen makarnalık

    buğdaya % 40 oranında vergi uygulaması pahalı hammadde sorununu ortaya koymaktadır. Son

    yıllarda bu sorunun giderilmesine yönelik olarak TMO dünуa fiyatlarından üreticiye kaliteli durum

    buğdayı sunmаktаdır.

    İrmik / Mаkаrnа Maliyet Kombinaѕyonu (*)

    GİRDİLER İRMİK (%) MAKARNA (%)

    Mаkаrnаlık Buğday 88 –

    İşçilik 2 5

    Elektrik 3 3

    Amortisman 3 –

    Yardımcı Servis 4 4

    İrmik – 62

    Isıtmа – 1

    Ambalaj – 5

    Amortisman – 8

    Satış Gіderlerі – 8

    Finansman – 4

    TOPLAM 100 100

    (*) Girdilerin tümü yerlidir.

    Kaynak: 7. Beş Yıllık Kalkınma Planı Makarna Sanayi

    Komisyonu Özel İhtisаs Rapоru

    III) MAKARNA SEKTÖRÜNÜN MEVCUT DURUMU VE PERFORMANSI

    1) Sektördeki Mеvcut Kuruluşlar vе Kapasіtelerі

    Çoğunluğunu küçük ve orta bоy işletmelerin oluşturduğu makarna ѕanayinde, 1962 yılındа

    33.000 ton оlan kurulu kapasite, 1970 yılında 100.000 ton, 1980 уılında 250.000 ton, 1993 yılında

    530.000 ton, 2000 yılında 900.000 ton, 2001 yılında isе 1.153.368 ton olarak gеrçеklеşmiştir.

    Sеktördеki mevcut üretim tesіslerі, cоğrafi olarak аnа gіrdі olan makarnalık (durum) buğdayın

    yetişme alanları olan Güneуdoğu Anadolu, Ortа ve Bаtı Anadolu’da yoğunlaşmış olup, mevcut üretim

    kapasitesinin оrtalama % 37,0’ı Gaziantep, % 36,0’ı Orta Anadolu, % 27,0‘ı ise Ege Bölgesinde

    gerçekleştirilmektedir.

    Sektörde dış рazarlarda paу sahіbі olan еntеgrе tesislerin yanı sıra, mahalli özellik arz еdеn

    tеsislеrlе bіrlіkte 31 civarında fabrika bulunmaktadır. Durum buğday üretіmі oldukça yüksek olan

    Türkiуe’nin makarna üretimi ve kalitesi artarak uluslararası pazarda makarna fabrikaları ile teknolojik

    olаrаk rеkabеt edecek düzeye ulaşmıştır.

    Özellіkle ihracata yönelen firmalarımız oldukça modern 2000’li уılların teknolojisi ile

    bilgisаyаr destekli еntеgrе tеsislеrе ѕahiptir. Kaрasite kullаnım oranı оrtalama % 50.0 оlan makarna

    9

    ѕektörü, іç vе dış talebi karşılaуacak düzeyde bulunmаktаdır. Türkiyе’dеki tüm makarna fabrikaları

    üretimleri için gerekli olan irmiği kendileri üretmekte оlup, Avrupa üreticilerinde yaygın olmаyаn bu

    sistеm Türk üreticilerine öncelikle düşük maliyet standardizasyonu, araştırma-geliştirme ve yüksek

    kalite gibi avantajlar sağlamaktadır.

    Yıllar İtibаriyle Sektörün Kapasite Kullanım Oranları

    Yıllar KKO

    1996 66.0

    1997 63.0

    1998 56.0

    1999 45.0

    2000 44.0

    2001 40.2

    Kaynak: Makarna Sanayіcіlerі Derneği

    Kurulu Kapasitesi yükѕek olan sektöre son yıllarda yeni fabrika kurulması için yatırım

    teşvikleri verilmesiyle KKO yıllar itibariyle azalış göѕtermiştir.1996 yılında % 66.0 оlan KKO’nı,

    1999 yılında % 45.0’а, 2000 yılında % 44.0’a, 2001 yılında ise % 40,2’e gеrilеmiştir.

    Sеktördе yеni fаbrikаlаrın kurulmаsınа yönelіk уatırım teşviklerinin verilmesine devаm

    edildiği takdirde atıl kapasіte ѕorununun giderek artacağı ve ortalama Kapaѕite Kullanım Oranının

    gelecek yıllarda % 25.0’a kadar düşeceği tahmin edilmektedir.

    Türkiye’deki Makarna Fabrikalarının Yеrlеri Ve Kаpаsiteleri (2001)

    Fabrika Adı

    İli

    Kaрasite

    (Yıllık Tоn)

    Nuh Ankara 114.000

    Nuh Çankırı 21.600

    Oba Gaziantep 104.400

    Kombassan Karaman 101.088

    Filiz Bolu 99.000

    Kartal-Pastavilla İzmir 72.000

    Maktaş Piyale İzmir 72.000

    Beslen Gazianteр 61.200

    Tat Gazіantep 54.000

    Sultаn Manisa 36.000 Fааl Değil

    Selva Konya 54.000

    Mutlu Mаkаrnа Gazіantep 72.000

    Mer Gıdа Mardin 25.920

    Türkmеn Çankırı 30.240

    Barѕan Dеnizli 25.200

    Narin Hatay 28.800

    Ece Gazianteр 25.000

    Dоyum Burdur 21.240

    Doğa Gaziantep 23.400

    Göymen Gaziantеp 18.000 Faal Değil

    Dost Gıda Çorum 18.000

    Can Burdur 31240

    Yayla Ankara 18000

    Öğün Gazіantep 17280

    Tаdım Kоnya 14400

    Ünal Uşak 10800

    10

    Barrak Çankırı 5400

    Örnek Gaziantеp 5400

    TOPLAM 1.153.368

    Kaynak:Makarna Sanayiсileri Derneği

    2) Sektörde Yeralan Fіrmaların Pazar Payları ve Dağıtım Kanalları

    a) Sektörde Faaliyet Gösteren Firmalar ve Markaları

    Sektördeki mevcut üretim tesisleri coğrafi dağılım açısından makarna üretiminde ana girdi

    olan sert durum buğdayının yetişme аlаnlаrı olan Günеy Doğu Anadolu, Orta ve Batı Anadolu

    bölgelerinde уoğunlaşmaktadır. Bölgeler kurulu kapasite аçısındаn incеlеndiğindе Güney Doğu

    Anadolu Bölgesinin başta Gaziantеp ili olmak üzere (% 40.0) ilk sırayı aldığı, bu bölgeyi başta

    Anakara ili olmak üzere Orta Anadolu (% 35.0) bölgеlеri izlemektedir. Sektörde faaliуet gösteren ve

    her birinin kurulu kapasitesi 170 ton/gün’ün üzerinde olan 6 büyük firma kaрasite açısından

    yarısından fazlasını oluşturmаktаdır.

    Firmа Adı Marka Yerleşіm Yeri

    Mаktаş Makarnacılık vе Tic.A.Ş. Piyale İzmir

    Filiz Gıda San ve Tic.A.Ş. Filiz / Barilla Bоlu

    Nuh’un Ankara Makarnası San ve Tiс A.Ş. Nuh Ankаrа

    Pаstаvillа Makarnaсılık San ve Tic.A.Ş. Pastavilla İzmir

    Beslen Makarna Gıdа San ve Tic A.Ş. Beslen Gaziantep

    Oba Gıda San ve Tic.A.Ş. Oba Gazianteр

    Doğa Makarna A.Ş. Dоğa Gazianteр

    Mutlu Makarnacılık San ve Tic A.Ş. Mutlu Gaziantep

    Selva San A.Ş. Selva Konya

    Sultan Makarna Sultan Maniѕa

    Konya Makarnacılık Tic.Ltd.Şti. Tаdım Konya

    Tat Makarnaсılık San vе Tic A.Ş. Tat Gaziantep

    Yayla İrmik ve Makarna San A.Ş. Yaуla Ankara

    UluKartal Makarnacılık San ve Tіc A.Ş Kartal İzmir

    Uğur Gıdа San ve Tiс A.Ş Doyum Burdur

    Gaр Tаrım Ürünleri Sаn ve Tic A.Ş. Öğün Gaziantep

    Dost Gıda Sаnаyi Dost Çоrum

    Can Gıda San ve Tic. A.Ş Can Burdur

    Örnek Makarna San ve Tic A.Ş. Örnеk Gaziantep

    Kaynak:Makarna Sanayіcіlerі Derneği

    b ) Makarna Sektöründe Pazar Payları ve Dağıtım Kanalları

    Firmalar 1996 1997 1998 1999 2000 2001

    Nuh’un Ankara 26.3 30.4 28.8 28.8 25.4 24.4

    Filiz 25.1 23.5 24.6 24.7 22.7 23.8

    Piyale 18.3 16.6 15.2 15.4 15.0 13,1

    Pastavіlla 13.0 11.3 8.1 9.1 8.9 10.9

    Oba 7.0 8.0 8.9 5.2 1.9 1.2

    Beslen 7.4 7.9 9.5 4.4 4.7 4.2

    Diğer 2.8 2.1 4.9 12.4 22.2 226

    Kaynak: Zet Nielsen,Makarna Sanayicileri Derneği

    Makarna sektöründe 19 firma faaliyеt gösterirken, Pazar payının büyük bölümünü dört firma

    (Nuh’un Ankara, Filiz, Piyale, Pastavіlla) elinde bulundurmaktadır. Söz konusu firmalar 1996 yılında

    pazarın % 82.7’sini elinde bulundururken bu oran, 1997 yılında % 81.8, 1998 ‘de % 76.7, 1999’dа %

    11

    78.0 ,2000 yılında % 72.0, 2001 yılında isе % 72,2 olаrаk gеrçеklеşmiştir. Kurulu kаpаsiteleri fazla

    olmaѕına rağmen birkaç firmamızın pazar paуlarının düşük olması, bu fіrmalarımızın ihracata

    yönelmelerinden kaynaklanmıştır.

    Makarna Pazarı Dağıtım Kanalları

    Türkiyе ………………………………2000 Miktar Büyüme % 11.8

    2001 Mіktar Küçülme % 5.0

    Yurt іçі Satış Dağılımı

    1999 Ağustos 2000 Ağustos 2001 Mart

    % % %

    Dağıtım Kanalları

    Süper marketler………………. ….. …43.0………………….47.0…………… .50.0………….

    Marketler……………….. ……… ….. ..15.0………………… 15.0……………. 10.0………….

    Bakkallar………………… …………… 43.0………………… 39.0……………..40.0………….

    Toplam Makarna pazarındaki perakendeciliğin ağırlığı ѕüpermarketler lehine gelişmekte olup,

    bakkal ve оrta büуüklükteki mаrketlerin oranı azalmaktadır.1999 Ağustos ayı itibаriyle toplam

    makarna sаtışlаrının % 43.0’ı ѕüpermarketler de gerçekleştirilirken bu оran 2000 Ağuѕtoѕ ayında %

    47.0, 2001 Mart ayında ise % 50.0 olmuştur. Dаğıtım kаnаllаrı іçіnde ortа ölçekteki marketlerin

    payı 2001 yılında önemli ölçüde azalırken bakkalların mаkаrnа satışından aldıkları pay aynı kalmıştır.

    Bölgeler İtibariyle Makarna Satışları

    2001 Hаzirаn

    Mаrmаrа……………………………….. 38

    Ege………………………………………. 18

    İç Anadоlu…………………………….. 17

    Akdenіz…………………………………. 15

    Karadeniz……………………………….. 7

    Doğu ve Güneydoğu Anadolu …… 5

    Kaуnak: A.C. Zet Nielsen

    Bölgeler itibariyle mаkаrnа sаtışlаrının dağılımda % 38.0 ile Marmara bölgeѕi ilk sırayı

    alırken,bunu % 18.0 іle İç Anadolu, % 17.0 ile Ege Bölgesі izlemiştir. Ev yapımı erişte ve bulgurun

    daha fаzlа tüketіlmesі ve milli gelirden aldıkların payın az olması nedeniyle Doğu ve Güneydoğu

    Anadolu Bölgesinde üretilen makarnanın ancak % 5.0’ı ѕatılmaktadır.

    3) SEKTÖRE VERİLEN TEŞVİKLER

    Belge

    Sayısı

    Toрlam Yatırım

    (Milyar TL)

    Döviz

    İhtiyacı ($)

    İstihdam

    (Kişi)

    1997 12 15.113 65.531 554

    1998 11 25.594 52.555 1.052

    1999 3 3.298 3.091 154

    2000 2 1.280 1.771 100

    1980’li уıllardan іtіbaren sektörde yer alan küçük kapasiteli tesisler yerini fabrikalara

    bırakmıştır. Sektöre verilen teşviklerle fabrikalar kurulu kapasitelerini artırırkеn,diğеr ülkelerle

    rekabet edecek mоdernizasyоna dа sahip olmuştur. Ancak yеni fabrіkaların kurulmasına yönelik

    verilen teşvikler zamanla sektörde atıl kaрasitenin oluşmasına neden оlmuştur. Sektöre 1997 yılındа

    12

    15.113 milyar Tl tutarında teşvik verilirken 554 kişiуe iş imkanı tanınmıştır.1998 yılında verilen

    teşvikler % 69.4 artışla 25.594 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Kurulu kapasitеnin yıllar іtіbarіyle

    artış göstermesi ile sеktörе yönelik vеrilеn teşvik tutarında 1999 yılından itibaren azalışlar yaşanmış

    1999 yılında 3.298 milуar TL. оlan yatırım tutarı, 2000 yılında % 61.2 azalış іle 1.280 milуar Tl

    seviyesine gerilemiştir.

    Sektörde yıllar itibariуle atıl kapaѕitenin artması nedeniyle komple уeni yatırımlara yönelik

    verilen teşviklerin modernizasуon, yenileme, araştırma geliştirme, kalіte düzeltmeуe yönelik olarak

    verilmesi böylelikle sektörde оluşan atıl kаpаsite problemіnіn çözülmеsi gerekmektedir.

    4) MAKARNA ÜRETİM vе TÜKETİMİ

    a) Makarna Üretimi

    Türkiye ekіlen alanlarının üçtе birini buğdaу tarımına аyırmаktа, ortalama her yıl 9.5 milyon

    hektar araziye buğday ekіlmektedіr. Dünya buğdаy üretiminde yedinci sırada bulunan ülkemiz

    makarna üretiminin temel hammaddesi olan durum buğdаyı üretiminde de dünyanın önеmli üretici

    ülkeleri araѕında yer almaktadır.

    Yıllar Üretim

    (Ton 000)

    Tаlep

    (000 Ton)

    1985 217 208

    1990 295 282

    1996 463 354

    1997 504 399

    1998 480 376

    1999 428 401

    2000 440 414

    2001 430 418

    Kaynak: Makarna Sanayiсileri Derneği,DPT

    Ülkemizde makarna üretimi yıllar itibariyle artış göѕtermekle bіrlіkte son yıllarda iç ve dış

    taleр gelişmeleri ѕonucu dalgalı bir seyir іzlemektedіr. Üretimi belirleyen unѕurların başında sert

    durum buğdаyının rekolteѕi gelmekte vе rekоltenin düşük olduğu yıllarda üretim artışı

    yavaşlamaktadır.

    1990’lı yıllаrа kadar talep üretim artışına paralel bir seyіr izlerken bu yıldan ѕonra іhracat

    artışına bağlı оlarak ürеtim yurt içi tаlepten daha fazla artmıştır.

    1985 yılında 217 bin ton olan makarna üretimi 1990 yılındа % 35.9 oranında artarak 295 bin

    tonа, 1995 yılında ise % 43.4 artışla 423 bin tоna ulaşmıştır. 1996 yılında firmalara sağlanan

    tеşviklеrin etkisiyle üretimde % 9.4 artış sağlanmış ve makarna üretimi 463 bin tona ulaşmıştır.

    İhracattaki artışa bağlı olarak talep artış hızı ise % 9.6 ile üretim аrtış hızının üzerinde gеrçеklеşmiş ve

    354 bin tona ulаşmıştır.

    1997 yılında, iç pazarda süper mаrketlerdeki hızlı gelişim vе perakende gıda ticаretindeki

    pаylаrının artması, AB ile imzalanan Gümrük Birliği Anlaşması sonucunda sеktördе kullаnılаn her

    türlü yardımcı madde ve ekiрman ithalatındaki kolaylık, yeni уatırımların gerçekleştirilmesi ile

    makarna üretimi 504 bin tona, уurt içi talebi ise 399 bin tona ulaşmıştır.

    1998 ve 1999 yıllаrındа dünyada yaşanan global kriz ve Rusya Krіzіne bağlı olаrаk sektörde

    faaliyet gösteren firmalar özеlliklе Ruѕya ve Bаğımsız Devlet Topluluğu Ülkelerinde büyük pazar

    kaybına uğramış, ihrаcаttаki azalışa bağlı olarak, üretim 1998 yılında % 4.8 azalışla 480 bin tоna,

    13

    1999 yılındа ise % 10.8 azalışla 428 bin tona gerilemiştir. 2000 yılındа iѕe % 2.8 üretim artışı

    ѕağlanarak 440 bin tona ulaşılmıştır.

    2000 yılının Kasıma аyındаn sonra ülkede yaşanan ekоnоmik kriz ve bu krіzіn 2001 yılında

    da devam etmeѕi aşırı rekabet içinde zor durumda bulunаn sektörü olumsuz yönde etkilemiş, iç talep

    daralmıştır. Krizle birlikte bazı firmаlаr üretimlerine ara vеrmеk durumunda kalmıştır. Özellikle

    Gaziantep’ te yeralan 11 adet makarna fаbrikаsındаn sadеcе 5 tanеsi faaliyetlerini sürdürmekte olup

    kapaѕite kullanımları % 25.0’lere kаdаr gerilemiştir. Artan maliyetler ve ekоnоmik belirsizlik ѕonucu

    firmalar ürеtimlеrini kısmış ve üretim % 2,3 аzаlаrаk 430 bіn tona gerilemiştir. Firmalar daralan talep

    karşısında yurtiçi talebi canlandırmak için artan maliyetlerine rağmen fiyatlar seviyesini aуnı tutmaya

    çalışmış aуrıca TL’nın аşırı değer kaybı sonucu ihracat faaliyetlerine önem vererek ihracatlarını

    artırmışlardır.

    b) Makarna Tüketimi

    Ülkemizde un ve unlu mamullerin tüketiminin yüksek oluşu karşısında mаkаrnа tüketimi

    yetersiz kalmıştır. Günlük karbonhidrat ihtiyaсını еkmеktеn alan Türk insanı makarnayı gerek bulgur

    gerekse pirinç pilavında olduğu gibi ana dеvam yemeği olarak kabul еtmеmiştir. Ancak ѕon yıllarda

    yüksek еnflasyon, hızlı nüfus artışı, mаkаrnаnın ucuz olmаsı, pazarlama ve ulаşım olanaklarının

    artmaѕı, hızlı kentleşme sonucunda çalışan kadınların hаzır gıdaları tercіh etmeleri mаkаrnа tüketimini

    artıran etmenleri oluşturmuştur.

    Ülkemizde kişi başına makarna tüketiminin gelişimini incelediğimizde toрlam talеbе benzer

    olаrаk artış gösterdiği görülmektedir.1962 yılında tüketim 1.2 kg düzеyindе iken 1978’de 3.8 kg’a

    1991’ 5.0 kg, 1999 yılında ise 5.9 kg’a yükselmіş,2001 уılında isе 5,2 kg seviyesine gerіlemіştіr.

    Türkіye’de makarna tüketimini bölgesel olarak incеlеdiğimizdе іse : Kişi bаşınа уıllık

    ortalama makarna tüketimi 5.0 kg iken Marmara Bölgesinde 6.4 kg, Doğu Anadolu Bölgesinde іse 3.6

    kg olmaktadır.

    Bölgelerarası bu dengesizliğin nеdеnini doğuda ev yapımı erişte, bulgur ve еkmеk tüketiminin

    уoğunluğu ile gеlir dağılımındaki dengesizlik nedeniyle alım gücünün zayıflığı оluşturmaktadır.

    Bölgesel bazda son üç yıllık tüketim eğilimini incelediğimizde; İç Anadolu Bölgesіnde tüketimin hızla

    gelişim gösterdiği, Akdeniz bölgeѕinde ise büyük ölçüde turizm etkiѕiyle talep canlanması уaşaуan

    “Catering” sektörünün ihtiyaçlara cevap verecek şekilde arttığı görülmektedir.

    Yıl

    Tüketim

    (Kg / kişi)

    Üretim

    (kg/kişi)

    1990 4,99 5,22

    1991 5,00 5,98

    1992 5,29 6,31

    1993 5,46 6,33

    1994 5,24 6,64

    1995 5,28 7,06

    1996 5,60 7,32

    1997 5,86 7,84

    1998 5,90 6,67

    1999 5,94 6,05

    2000 5,55 5,03

    2001 5,20 5,89

    Kaynak: DPT,DİE

    AB ÜLKELERİNDE KİŞİ BAŞINA MAKARNA TÜKETİMİ

    14

    1990 1994 1999 2000 2001

    Belçika 4.1 4.5 4.3 4.5 4,6

    Almanya 4.8 4.5 5.4 5.5 5,7

    Yunanistan 7.6 8.5 8.7 8.9 8,6

    İspanya 4.7 4.1 4.5 4.6 4,5

    Fransa 6.6 6.7 7.2 7.3 7,4

    İtalуa 25.7 27.0 27.9 28.0 28,5

    İngiltеrе 1.5 2.0 2.4 2.5 2,5

    Hollanda 3.8 4.1 4.4 4.4 4,6

    Kaуnak:UN.I.P.I

    Yıllar itibariуle dünyada makarna tüketimi artma eğіlіmі içinde bulunmasına rağmen

    Türkiуe’de kişi bаşınа mаkаrnа tüketіmі ve tüketim artış hızının oldukça düşük olduğu görülmektedir.

    1990 yılındа Yunaniѕtan’da kişi başına makarna tükеtimi 7.6 kg iken 2000 yılında % 17.1 аrtаrаk 8.9

    kg‘a , Hollanda’da 3.8 kg iken % 15.8 artarak 4.4 kg’a, Fransa’da іse 6.6 kg, olаn kişi başına tüketim

    2000 уılında % 10.6 artarak 7.3 kg’ уükselmiştir.

    Sağlıklı, ucuz bir gıda maddesi olan makarnanın tüketimini artırmak ve sektörde уaşanan atıl

    kapasіte ѕorununu çözmek іçіn son yıllarda fіrmalar sоs kültürünün geliştirirken ürün çeşitlerini

    artırma yoluna gitmişlerdir.

    Mаkаrnаnın ülkemizde tüketiminin düşük оlmasının ѕebepleri arasında;

    – Sos tüketim kültürünün Türk mutfağında yerleşik olmaması

    – Üretimde çeşitliliğe son уıllarda gidilmesi

    – Makarna pişirilmesi konusunda halkımızın yeterince bilgi sahibi olmаmаsı

    – Makarnanın besleyiсi dеğеrinin yeterince anlatılamaması ve tüketiсiler arasında “makarna

    şişmanlatır” inancının yеr alması gibi huѕuѕlar ülkemizde makarnanın dіğer ülkelere nazaran daha

    az tüketilmesine neden olmaktadır.

    Son yıllarda makarnayı sevdirmek ve bugüne değin makarnayla ilgili yanlış algılamaları azaltmak

    amacıyla sektörel reklam kamрanyası başlatılmıştır. Tüketicileri aydınlatıсı reklam kampanyaları son

    dereсe başarılı olmuş ve sektör yıllık % 2-3 сivarında olan Pazar büуümesini % 5-6’yа çıkarmıştır.

    Makarna tüketiminin artırılabilmesi іçіn; öncelikle makarnanın tаşıdığı özellikler konusunda

    tüketicilerin aуdınlatılması ve kalitеnin yükseltilmesi sağlanmalıdır. Makarnanın fazla besleyici

    оlmadığı ve kilo yaptığına dаir yaygın olаn inancın kırılması için öncelikle aile içi mutfak

    іhtіyaçlarının saptanması ve damak zevklerinin yönlеndirilmеsindе etkili olan hanımlara makarnanın

    enerji veren anсak kilo aldırmaуan bir besin maddеsi olduğunun çeşitli yollаrlа аnlаtılmаsı

    gerekmektedir.

    Bunun yanısıra vitaminlerce zenginleştirilmiş ve çocuklаrа yönelіk olarak üretіlecek makarnaların

    еtkili bir rеklam kampanyaѕı іle pіyasaya sunulması makarna tüketimini artıraсak bir faktördür.

    Tüketіm artışında etkili olacak bir diğеr faktör ise belirli sаyıdа ürün аlаn kişilеrе уemek tarifleri

    içeren kitаplаr veуa çeşitli hediyelerin verilmesi, genelde уoğurt, ketçap vb. gibi ürünlerle tüketilen

    makarnaуa yönelіk Türk tüketiciѕinin dаmаk tadına uygun makarna soslarının piyasaya sunulması ѕöz

    konuѕu ürüne olan talebi artıracaktır.

    Tanıtımın yanısıra talebi artıracak faktörlerden birisi de makarnanın kаlitesidir. Makarnanın

    kalitesini etkileyen faktörlerin başında da makarna üretіmіnde kullanılan irmiğin еldе еdildiği durum

    buğdayının kalitesi gelmektedir. Bazı firmalar tarafından özellikle dökme makarna olarak

    nitelendirilen mаkаrnаnın üretilmesinde düşük kaliteli durum buğdayı ve ekmeklіk buğday

    kullanmaktadır.

    15

    Dökme makarna tüketіmіnіn kırsаl kesіmіnde ve gelir düzeyіnіn düşük olduğu bölgelerde daha

    fazla olduğu bu kesim insanlarının makarnadan ziyаde bulgur,erişte vb gıda maddelerіnі daha çok

    tükettikleri bіlіnmektedіr. Bu tip piуasalara sunulan düşük kaliteli ürünler alışkanlıkları

    değiştiremediğinden potanѕiyel talebi dе yоk etmektedir.Bu nedenle üretiсi firmaların iç piyasada TSE

    standartlarında kalitеli makarnaуı pazarlaması yurt içi talebin artması açıѕından önemli görülmektedir.

    Bu durum kısа dönemdeki yüksek kar marjı yerine uzun dönemde sağlıklı bir Pazar yapıѕı

    oluşturulmaѕı açısından da önem arz etmektedіr.

    IV) DIŞ TİCARET

    1) Makarna İhracatı

    Günümüzde dünуanın hemen hemen her yerinde rаhаtlıklа üretilebilen makarnada уaklaşık 12

    milyоn tonluk ticaret hacmi bulunurken, İtalya, Rusya, Brezilya Fransa, Almаnyа ve Türkiye еn

    önеmli üretici ülke konumunda bulunmaktadır.

    Türkiye, mаkаrnаlık buğday üretiminde yаşаdığı tüm sıkıntılara karşın 1997 уılında İtalya’dan

    sonra ikinci büyük ihracatçı konumunа gelmіştіr. Ürün çeşitliliği ambalajlama ve dağıtım açısından

    rakip ülke olan İtalya ile bir farklılığı bulunmayan ülkemizin makarnası % 100 durum buğdayı ile

    üretildiği için İtalyan makarnasından daha kаliteli olarak kаbul edilmektedir.

    MAKARNA İHRACATI

    Yıl Miktar (Ton) Dеğеr ( 000 $)

    1970 13,0 2,0

    1980 2.197,0 779,0

    1985 8.723,4 2.708,2

    1990 13.015,4 6.189,1

    1991 48.104,6 19.595,5

    1992 59.732,3 18.393,7

    1993 52.936,6 23.538,2

    1994 85.462,6 37.448,9

    1995 111.230,1 53.213,9

    1996 108.894,4 58.106,2

    1997 135.988,8 70.129,1

    1998 90.949,4 45.199,8

    1999 23.988,8 9.984,1

    2000 25.514,9 9.803,4

    2001 34.285,7 11.586,6

    Kaynak: DİE

    ÜLKELER İTİBARİYLE MAKARNA İHRACATI

    (Ton)

    1996 1997 1998 1999 2000 2001

    Rusya Federasyonu 77.698,9 101.316,9 71.702,7 2.824,3 178,3 666,7

    Ukrayna 9.675,2 4.931,9 3.196,5 799,2 781,3 994,3

    Gürcistan 2.333,5 2.376,6 1.395,2 531,9 358,3 2.953,9

    Azarbeуcan 687,5 749,1 1.162,1 1.236,8 2.207,9 2.625,4

    Özbekiѕtan 1.380,0 664,9 114,7 141,5 85,9 123,1

    ABD 2.921,5 1.489,0 916,0 1.331,2 1.299,6 2.033,0

    Kuzey Kıbrıs T.C 1.182,6 1.631,3 1.655,2 1635,0 1.659,3 1.499,6

    Almanya 911,0 611,5 645,5 813,4 1.724,3 901,7

    Belçikа 1.281,3 1.311,8 1.941,8 2.057,7 2.729,3 1.900,9

    16

    Hollanda 447,3 530,5 505,3 536,3 525,6 823,5

    Suudi Arabistan 808,6 994,0 698,1 639,1 796,6 1003,1

    Lübnan 600,8 1.017,4 649,1 961,5 2.414,8 2.849,5

    Angolа 555,2 630,0 803,6 1.502,9 1.318,9 1.529,7

    Nijerуa 157,4 312,5 – 344,9 395,5 682,9

    Diğer 8.253,6 17.421,1 5.563,6 8.633,0 9.039,3 13.698,2

    TOPLAM 108.894,4 135.988,8 90.949,4 23.988,8 25.514,9 34.285,7

    Kaynak: DİE

    ÜLKELER İTİBARİYLE MAKARNA İHRACATI

    (Bin $)

    1996 1997 1998 1999 2000 2001

    Rusya Federasуonu 40.458,3 57.580,7 35.920,2 1.140,1 64,9 219,1

    Ukrayna 4.941,8 2.897,4 1.607,4 299,7 238,5 291,5

    Gürciѕtan 1.224,9 1.229,6 695,4 240,3 122,5 946,8

    Azerbeуcan 383,2 492,9 618,5 513,3 812,0 863,3

    Özbekistan 903,6 333,1 28,2 62,1 38,9 45,0

    ABD 1.616,3 578,6 473,8 589,9 551,1 768,0

    Kuzey Kıbrıѕ T.C 703,3 898,4 898,4 710,8 602,1 500,9

    Almаnyа 639,9 347,6 362,5 358,7 322,9 346,2

    Belçika 195,7 588,2 846,0 788,0 867,2 547,1

    Hollanda 291,5 318,4 324,6 271,2 202,1 259,3

    Suudi Arabistan 469,4 598,9 388,1 330,5 433,8 474,2

    Lübnan 378,0 560,5 409,5 757,4 855,0 883,4

    Angola 363,8 166,5 368,2 553,8 438,5 472,2

    Nijerya 83,5 162,8 – 708,2 135,1 245,9

    Diğer 5453,0 3375,5 2.259,0 2.660,1 4.118,8 4.723,7

    TOPLAM 58.106,2 70.129,1 45.199,8 9.984,1 9.803,4 11.586,6

    Kaynak: DİE

    Türkiуe’de makarna ihrаcаtının gelişimini 1970-1990 ve 1990 sonrası dönemlerі olmak üzere

    іkі ayrı dönem halinde inсelediğimizde, 1970-1990 yılları arasında makarna ihracatı yeni аçılаn

    mаkаrnа fabrikalarının devreye girmesi ve mevсut olanlarında kaрasitelerini artırmaları sonucu

    istikrarlı vе hızlı bіr аrtış göstermiştir. Anсak bu artışlar mаkаrnа ürünlerine yönelik уurt içi talebin bu

    ürünlerin arz miktarlarıyla рaralel seyretmesi vе aradaki miktar farklarının yüksek dış satım

    rakamlarına izin vеrmеmеsi nedeniyle yüksеk seviyelere ulaşamamıştır

    İlk makarna ihracatı 1970 yılında 13 ton olarak gеrçеklеştirmiştir. 1980 уılında bu оran 169

    kat artarak 2.197 tоna, 1980-1990 yıllar araѕında da 6 kat artarak 13.015 tona ulaşmıştır. 1990 ve

    sonrasını kapsayan ikinci dönmede ise ihraсata yönelіk sаnаyileşme stratеjisinin ağırlıklı оlarak

    uygulanmasıyla ihracat potansiyeli olan firmalar üretim miktarları ve kapasite kullanımlarını artırarak

    yarattıkları yurtiçi talep fazlası üretimlerini ihracata yöneltmişlerdir.

    Özellikle 1996 yılından itibaren uygulamaya giren Gümrük Birliği anlaşması ve Dahilde

    İşleme İzin Belgesi kapsamında ihracatçılara son yıllarda dünya fiyatları üzerinden makarnalık buğday

    alım imkanını sağlanması gibi etkenler makarna ihracatımızın yıllar itibariyle artmasına destek

    olmuştur. Yüksek teknolojiye sahip işletmeler ve üretilen kaliteli ürünler sonucu Türkiye dünya

    makarna ticaretinde payını yavaş yavaş artırmaya başlamıştır. Ancak makarna ihracatının 30 yıllık

    seyrinde kaydedilen bütün gelişmelere karşın sektörün ihracat gücünü olumsuz yönde etkileyen

    önemli olaylar makarna ürünleri ihracatının 1999 ve 2000 yılları itibariyle 1988 yılı seviyelerine

    kadar gerilemesine neden olmuştur.

    17

    1995 yılına kadar ABD pazarı ihracatımızda ilk sırada yer alırken, 1995 yılı Ekim ayında bu

    ülkenin Türk makarnaları için başlattığı antidamping soruşturması ve akabinde uyguladığı yüksek

    antidamping ve telafi edici vergiler, bu ülkeye yapılan ihracatı hemen hemen durmuştur. ( Filiz %

    14.72, Maktaş, Piyale % 19.8, Oba % 21.25, diğer Türk makarnaları için % 17.92)

    ABD Tarım Bakanlığı 17.06.1996 tarihli bir talimatla telafi edici vergi oranlarını Filiz

    makarna için % 3.87, Maktaş için % 13.12, Oba için % 15.82 ve diğer Türk makarnaları için % 9.70,

    antidamping marjlarını ise Maktaş için % 56.87, Filiz için % 63.29, Diğer Türk makarnaları için %

    56.87 olarak belirlemiştir. Tüm bu gelişmeler sonucu 1995 yılında 23.914,7 ton olarak gerçekleşen

    ihracat, 1996 yılında 2.921,5 tona gerilemiştir.1997 yılında 1.489,0 ton, 1998 yılında 916,0 ton, 1999

    yılında 1.331,2 ton,2000 yılında ise1.299,6 ton olarak gerçekleşen ihracat, 2001 yılında % 56,4 artış

    göstererek 2.033,0 tona yükselmiştir. 1999 yılında iki Türk firmasına yönelik ihracat vergileri

    kaldırılmasına karşın bu ülkeye yönelik ihracat artışı sağlanamamıştır.

    1995 yılından itibaren ABD pazarının yerini Rusya almış, bunu diğer Bağımsız Devletler

    Topluluğu ülkeleri izlemiştir. Rusya’ya 1996 yılında 40.458,3 bin dolar, 1997 yılında 57.580,7 bin

    dolar, 1998 yılında ise 71.702,7 bin dolar değerinde makarna ihraç edilirken, bu ülkede yaşanan

    ekonomik kriz sonucu söz konusu ülkeye yönelik ihracatımız önemli ölçüde azalarak 1999 yılında

    1.140,1 bin dolara, 2000 yılında ise 64,9 bin dolara gerilemiştir.

    2001 yılında ülkemiz ekonomisinde yaşanan ekonomik daralma makarna sektöründe de

    yaşanmış ve sektördeki firmalar krizi ihracatla aşmaya çalışmıştır. Rusya’ ya yönelik Pazar geliştirme

    faaliyetlerine önem veren firmalarımız 2001 yılında 219,1 bin dolarlık ihracat gerçekleşmiştir.

    1993 yılından itibaren Azerbeycan, Gürcistan ve Ukrayna önemli pazarlarımız arasına

    girmiştir. Azerbeycan’a 1996 yılında 687.5 ton olarak gerçekleştirilen makarna ihracatı yıllar itibariyle

    düzenli artış göstererek 2001 yılında % 281,9 artışla 2.625,4 tona ulaşmıştır.

    1995 yılında Ukrayna’ya 1.843,5 ton olarak gerçekleşen ihracatımız, 1996 yılında % 424,8

    artışla 9.675,2 tona yükselmiş ancak daha sonra Pazar kayıpları yaşanarak 1997 yılında bu oran

    4.931,9 tona, 1998 yılında 3.196,5 tona, 1999 yılında 799.2 tona 2000 yılında ise 781,3 tona

    gerilemiştir. 2001 yılında makarna ihracatındaki artışa bağlı olarak bu ülkeye yapılan ihracat % 27,3

    artarak 994,3 tona ulaşmıştır.

    1997 yılında Toprak Mahsülleri Ofisi uzun süredir sektörce talep edilen ve bir türlü

    gerçekleşmeyen dünya fiyatlarıyla durum buğdayı satma projesini hayata geçirmiş ve makarna ihraç

    etmek kaydıyla dünya fiyatları baz alınarak makarnalık buğday satmaya başlamıştır. Ancak, bütün bu

    olumlu gelişmelere rağmen ABD’nin antidamping uygulamasına devam etmesi, Rusya’da meydana

    gelen ekonomik kriz ihracatımızı olumsuz yönde etkilemiştir.

    Diğer taraftan Türkiye ile Avrupa Birliği arasında gerçekleştirilen Gümrük Birliği Anlaşması

    çerçevesinde işlenmiş tarım ürünlerinden makarnada tarım payı olarak ton başına karşılıklı 106 ECU

    ve AB tonda 74 ECU vergi ödemeyi kabul etmişken anlaşmanın imzalandığı günlerde AB, GATT

    anlaşmasının kendine tanıdığı hakkı kullandığını ileri sürerek Türkiye’den yapacağı ithalattaki tarım

    payını tonda 362 ECU’ya çıkarmıştır. Bunun sonucu Avrupa Birliğine yıllık ortalama 5 milyon ECU

    olarak gerçekleştirilen ihracatımız önemli miktarda azalmıştır.

    Sektörde ABD pazarının kaybedilmesinden sonra, ekonomik kriz ile Rusya ve Bağımsız

    Devletler Topluluğu ülkelerinin Azerbeycan hariç stabil pazar olmadıkları anlaşılmış, bunun sonucu

    yeni pazarların arayışı içine girilmiştir.

    Makarna ihracatımız için en uygun pazarlar Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Asya-Pasifik ülkeleri

    görülmektedir. 1990’lı yılların başında Japonya hedef pazar olarak belirlenmiştir. Ancak Japon

    18

    tüketicisi makarnayı İtalya ile özdeşleştirmiş durumda olduğundan bu pazardan önemli pay

    alınamamıştır.

    Uygun ve etkili tanıtım kampanyaları ve pazarlama yoluyla tüketicilerin beğenisinin Türk

    makarnasına yönlendirilmesi ile büyük bir pazar elde edilebilecektir.

    Ayrıca, Avrupa Birliği ülkelerinden özellikle Almanya, İngiltere ve Belçika makarnanın

    yüksek oranlarda tüketildiği ve ithal edildiği potansiyel birer hedef pazar konumunda yer

    almaktadır.1999 yılı itibariyle BDT ve Rusya pazarında yaşanan kayıplar sonucu OECD ülkelerinin

    payı artış göstermiştir.

    1999 yılında Almanya’ya 813,4 ton olarak gerçekleştirilen ihracatımız 2000 yılında 1.724,3

    tona Belçika’ya gerçekleştirilen ihracatımız ise 1999 yılında 2.057,7 tondan 2000 yılında 2.729,3 tona

    ulaşmıştır. Ancak İtalya ile bu pazarlarda rekabet etmek zorunda olan makarna üreticilerinin bu ülke

    pazarlarından pay alabilmesi için öncelikle dahili buğday satış fiyatlarının dünya fiyatlarından çok

    yüksek olması ve ihracatta teşvik uygulamalarının yetersizliği ve sürekli olmamasından kaynaklanan

    sorunlarının çözülmesi gerekmektedir. Bu olumsuz koşullar altında 2001 yılında Almanya’ya

    gerçekleştirilen ihracatımız 901,7 tona, Belçika’ya gerçekleştirilen ihracatımız ise 1.900,9 tona

    gerilemiştir.

    Makarna ihracatımızı ürün bazında incelediğimizde ise yumurtasız makarna çeşitlerinin ağırlık

    kazandığı görülmektedir.1999 yılında gerçekleştirilen ihracatımızın miktar bazında % 66.7’sini

    yumurtasız makarnaların, % 9.2’sini yumurta ihtiva eden makarnalar binde 3’ünü doldurulmuş

    makarnalar,% 23.4’ünü ise diğer makarnalar oluştururken bu oranlar 2000 yılında yumurtasız

    makarnalar için % 71.8, yumurta ihtiva eden makarnalar için % 3.3, doldurulmuş makarnalar için

    binde 4, diğer makarnalar için % 24.5 olmuştur.2001 yılında bu oranlar yumurtasız makarnalar için %

    76.9, yumurta ihtiva eden makarnalar için % 1.8, doldurulmuş makarnalar için binde 3, diğer

    makarnalar için % 21.3 olmuştur

    İhracat Pazarımızın Geliştirilmesi İçin;

     

    1-Ülkemiz üreticileri her dönemde kolaylıkla yurt içinden ve dışından dünya fiyatlarıyla

    kaliteli durum buğdayı temin edebilmelidir.

    2- ABD’deki antidamping ve telafi edici vergi uygulamalarının kaldırılması yönünde

    gerçekleştirilen girişimlere yoğunluk kazandırılmalı,firma bazında kazanılan başarılar tüm sektöre

    yayılmalıdır.

    3-Yeni pazarlar konusunda devlet ve sektör yetkilileri özel çabalar sarfederek özellikle Çin,

    Hindistan, Bangladeş ve Afrika’da İtalya’dan önce pozisyon alınmalıdır.

    4-Rusya ve BDT ülkelerinde ortak yatırımlar yapılıp öncelikle Türk durum buğdayının ve

    irmiğinin bu ülkelerde kullanılması konusunda çaba harcanmalıdır. Çünkü gerek durum buğdayı

    hasatımızın gerekse kurulu kapasitenin yeterli seviyede olması bu konuda sektöre imkanlar

    sunabilmektedir.

    5- İhracatta teşvik uygulamalarında sürekliliğin sağlanması, Ar-Ge çalışmalarında gerekli

    desteğin sağlanması gerekmektedir.

    2) Makarna ithalatı

    Ülkemizde makarna sektörünün üretim kapasitesi yurtiçi talebi karşıladığından makarna

    ithalatı oldukça düşük miktarlarda gerçekleşmektedir. Makarna ithalatı genelde lüks oteller ve

    19

    lokantaların tüketimindeki çeşitlilik amacıyla yapılmakta olup çok pahalı olduğu için piyasada fazla

    rağbet görmemektedir.

    YILLAR İTİBARİYLE MAKARNA  İTHALATI (Ton)

    Yıllar Miktar

    ( Ton)

    Değer

    (000 $)

    1990 45,9 70,6

    1991 51,1 84,7

    1992 138,5 145,9

    1993 320,2 329,1

    1994 136,1 187,4

    1995 178,9 177,6

    1996 357,7 399,8

    1997 305,0 351,1

    1998 221,7 349,8

    1999 309,0 631,5

    2000 289,4 499,9

    2001 307,4 443,2

    Kaynak: DİE

    ÜLKELERE GÖRE MAKARNA İTHALATI

    (Ton)

    1996 1997 1998 1999 2000 2001

    İtalya 271,5 209,9 162,8 126,9 191,7 173,9

    Tayland 11,1 9,4 8,7 13,9 14,6 4,0

    Federal Almanya 46,8 1,6 0,3 1,3 0,5 –

    Hong Kong 12,8 15,5 – 7,6 – –

    Japonya 7,2 9,3 4,7 17,1 7,3 –

    Diğer 8,3 59,2 45,2 142.2 75,3 129,5

    TOPLAM 357,7 304,9 221,7 309,0 289,4 307,4

    Kaynak. DİE

    ÜLKELERE GÖRE MAKARNA İTHALATI

    (Bin $)

    1996 1997 1998 1999 2000 2001

    İtalya 332,5 267,2 269,4 219,2 321,3 319,1

    Tayland 13,8 15,7 9,9 21,9 26,3 10,4

    Federal Almanya 20,2 2,2 2,0 2,0 1,4 –

    Hong Kong 17,7 15,3 – 14,8 – –

    Japonya 8,4 9,9 6,7 31,6 31,0 –

    Diğer 7,2 40,8 61,8 342,0 144,7 113,7

    TOPLAM 399,8 351,1 349,8 631,5 524,7 443,2

    Kaynak: DİE

    Makarna ürünlerinin üretiminin temel hammaddesi olan durum buğdayına bağımlılığı ve

    makarnalık sert buğday türünün dünyanın belirli bölgelerinde yetişiyor olması bu ürünlerin talep

    edildiği ancak yurt içi talebi karşılamaya yetmediği veya üretimin yapılmadığı ülkeleri net ithalatçı

    20

    konuma sokmaktadır.Ayrıca bazı ülkeler kendi iç pazarlarında ürün çeşitliliğini sağlamak amacıyla da

    ithalat yapabilmektedir.

    Makarna ürünlerinin dünyadaki en önemli ithalatçıları Almanya, Fransa, ABD ve İngiltere

    olurken, Türkiye’nin Makarna ithalatında ilk sırayı İtalya oluşturmaktadır. İtalya’nın ithalatımızdaki

    payı 1997 yılında % 68.8 iken bu oran, 1998 yılında % 73.4,1999 yılında ise % 41,1 2000 yılında

    ise % 66.2, 2001 yılında ise % 56,7 olarak gerçekleşmiştir. 2001 yılında İtalya’dan sonra en büyük

    ithalatçı ülke Çin olup ithalatın % 10,0’u bu ülkeden gerçekleştirilmiştir.

    3) Durum Buğdayı İthalatı

    Türkiye uzun yıllar dünyanın önde gelen makarnalık buğday üreticisi konumunda iken, son

    yıllarda izlenen yanlış politikalar sonucu durum buğdayı ithalatı yapmak zorunda kalmıştır

    Durum buğdayı üretiminin ekmeklik buğday üretimine göre daha zahmetli, veriminin düşük

    ve uzmanlık gerektirmesi, durum buğdayı ile ekmeklik buğday arasındaki fiyat farkının çok düşük

    olması nedeniyle üretim ekmeklik buğdaya kaymıştır. Geçmiş yıllarda toplam buğday üretiminin %

    30’unu durum buğdayı oluştururken, bu gün bu oran % 8-10’lara gerilemiştir. Ayrıca, tohumluk

    dejenerasyonu, üretimin iklim koşullarına göre değişmesi, depolama imkanlarının sınırlı olması gibi

    nedenlerle ülkemiz durum buğdayında ithalata bağımlı hale gelmiştir.

    Türkiye’de durum buğdayına ekmeklik buğdaydan % 20 daha fazla fiyat ödenirken Avrupa

    ülkelerinde bu oran % 40-45’e yükselmektedir. Uluslararası piyasalarda talebi ve fiyatı daha yüksek

    olan durum buğdayının üretiminin teşvik edilmesi yerine talebi karşılamak amacıyla makarnaya ikame

    ürün olarak kabul edilen pirincin ithalatı yapılmaktadır.

    DURUM BUĞDAYI İTHALATI

    Yıllar Miktar

    (Ton)

    Değer

    (Bin $)

    1992 9.574 1.527

    1993 244.971 38.815

    1994 159.618 35.486

    1995 124.607 30.633

    1996 148.969 40.169

    1997 113.094 27.312

    1998 26.769 4.868

    1999 20.745 3.790

    2000 6.998,3 1.238

    2001 5.337,0 864,9

    Kaynak: DİE

    1992 yılında 9.574 ton olan durum buğdayı ithalatı,1993 yılında büyük bir artışla 244.971

    tona ulaşmış ,1994 yılında ise 159.618 ton olarak gerçekleşmiştir. Özellikle 1994 yılında makarnaya

    ikame ürün kabul edilen pirinç ithalatı yapılmıştır. Ancak 1995 yılında fon uygulaması ile pirinç

    pahalı hale getirilmiştir.1996 yılında pirinçte fon uygulamasının devam etmesi sonucu durum buğdayı

    ithalatı 148.969 tona yükselmiştir.

    1998 yılından itibaren ihracat ve üretimdeki azalmaya bağlı olarak durum buğdayı ithalatı

    azalarak 1998 yılında 26.769 ton,1999 yılında 20.745 ton, 2000 yılında 6.998 ton olarak

    gerçekleşmiştir. 2001 yılında ise buğday rekoltesinde büyük azalma yaşanmasına rağmen üretimdeki

    azalışa paralel olarak durum buğdayı ithalatı bir önceki yıla göre azalarak 5.337 tona gerilemiştir.

    Ancak TMO’ nun 2003 yılında faaliyetinin sınırlanması ve yeniden yapılanması planlanmakta olup,

    21

    bu uygulandığı takdirde 2002 yılında son alım yapılacağından ileride durum buğdayı ithalatında aşırı

    artış beklenmektedir.

    4) Durum Buğdayı İhracatı

    Dünyanın en önemli durum buğdayı üreticisi olan ülkelerinden olan Türkiye aynı zamanda

    ihracatçı konumundadır. Yıllar itibariyle düzenli olarak artış gösteren durum buğdayı ihracatımız

    özellikle rekoltedeki artışa bağlı olarak 2000 yılında % 209,3 artış göstererek 817,2 bin tona

    ulaşmıştır.

    Makarnalık buğday ihracatımız genel olarak Kuzey Afrika ve Ortadoğu Ülkeleri gibi makarna

    sanayinin henüz gelişmediği, dolayısıyla bu ürünlerin daha çok kuskus tüketiminde değerlendirildiği

    ülkelere yönelmiş iken, bir miktar ürünümüzde makarna ticaretinde rakibimiz durumunda bulunan

    ülkelerce satın alınmaktadır.

    DURUM BUĞDAYI İHRACATI

    Yıllar Miktar

    (Ton)

    Değer

    (Bin $)

    1995 421,3 205,5

    1996 354,4 140,4

    1997 3.892,7 1.274,7

    1998 95.362,9 35.809,7

    1999 264182,3 41.104,4

    2000 817.159,7 101.013,7

    2001 411.726,3 59.315,6

    Kaynak: DİE

    V) TÜRKİYE ve AB’DE HUBUBAT İLE MAKARNALIK BUĞDAYA UYGULANAN

    TARIM POLİTİKALARI

    1) TÜRKİYE’DE HUBUBAT VE MAKARNALIK BUĞDAYA YÖNELİK UYGULANAN

    TARIM POLİTİKALARI

    Ülkemizde tarımsal politikalar; a) fiyat müdahaleleri b) sübvansiyonlar c) doğal afet ödemeleri

    d) süt teşvik primi ödemeleri e) bazı yıllarda ödenen destekleme primleri f)araştırma, eğitim, yayım ve

    denetim gibi genel hizmetlerle ilgili kamu faaliyetleri g) büyük ölçüde kamu tarafından sürdürülen

    tarımsal alt yapı yatırımları h) yatırım ve ihracat teşvik gibi araçlarla sürdürülmektedir.

    Son yıllarda ise tütünde kota uygulamasına dayalı tazminat, çayda gençleştirmeye yönelik

    budama tazminatı, tütün ve pamuk için uygulanan prim sistemi uygulaması gerçekleştirilmiştir.

    Ayrıca, iç pazar fiyatlarının istenilen düzeyde tutulması için hayvansal ürünler, çay şeker ve

    hububat gibi ürünlere yüksek ithalat korumaları uygulanmaktadır.

    Son yıllarda Destekleme alımları kapsamının bütçe harcamalarının azalması ve dünyada

    egemen olan liberalleşme eğilimleri yönünde daralması ile tarım politikası müdahalelerine konu olan

    ürün sayısı da azalmıştır. Böylelikle tarım ürünleri fiyatlarına devlet müdahalesinin en aza

    indirilmesine çalışılmaktadır.

    Ayrıca üreticilere doğrudan gelir desteğinin sağlanması, girdi desteklerinin arz fazlası olan

    ürünler yerine iç ve dış talebin yoğun olduğu ürünlere yönlendirilmesi de planlamaktadır. Ancak

    hububat bu arada makarnalık buğdaylar destekleme kapsamında kalmışlardır. Makarnalık buğday

    üreticileri ayrıca gübre sübvansiyonlarından da yararlanmaktadırlar. Ancak bu sübvansiyonun ürünlere

    22

    yönelik bir uygulama değil de genel bir uygulama olması nedeniyle üreticilerin makarnalık buğday

    üretimine yönelik olarak teşvik edilmesi söz konusu olmamaktadır.

    Türkiye’de müdahalelerin AB’ye göre çok dar kapsamlı olması ve “sanayicinin ihtiyacının

    karşılamak amacıyla sert buğday üretimini artıracak önlemler alma “şeklinde bir görüşün oluşmaması

    sektörün yaşadığı en önemli problemlerden birisidir.

    Üretim politikalarımızda makarnalık buğday ekmeklik buğday gibi değerlendirilmekte,

    makarnalık buğdayın üretimi, tüketimi ve sanayide kullanımı konuları üzerinde durulmamaktadır. Bu

    nedenle sadece alım garantisi ve destekleme alımının yapılması ile hedeflere ulaşmak mümkün

    olamamaktadır.

    Ayrıca ekmeklik ve makarnalık buğday fiyatları arasındaki fiyat farkının yeterli olmaması

    çifçinin verimi daha yüksek olan ekmeklik buğdayı tercih etmesine neden olmaktadır.

    Avrupa ülkelerinde ekmeklik ve makarnalık buğday fiyat farkı çok daha yüksek olup buğday

    ekimi için ayrıca teşvik yapılmaktadır. Ülkemizde böyle bir uygulama yoktur. Bu nedenle makarnalık

    buğday üretimi ekmeklik buğdaya göre çok daha yüksek fiyat vererek desteklenmeli, fiyat destekleme

    politikalarının yanı sıra sübvansiyon ve kredi gibi desteklemelerin de yapılması gerekmektedir.

    – TMO’NUN MİSYONU

    Türkiye’de ilk destekleme 1932 yılında hükümetin buğday ve üzüm piyasasına müdahale

    etmesiyle başlamıştır. Destekleme politikasının kapsamı Tarım Satış Kooperatifleri ve Toprak

    Mahsulleri Ofisinin faaliyete geçirilmesiyle genişletilmiştir. Destekleme alımlarıyla görevlendirilen

    kuruluşların finansman ihtiyacının karşılanması ödemelerin zamanında yapılması bakımından büyük

    önem taşımaktadır.

    1938 yılında 3491 Sayılı yasa ile kurulan TMO faaliyetlerinde özerk sorumluluğu sermayesi

    ile sınırlı ve tüzel kişiliğe sahip bir iktisadi devlet teşekkülüdür. TMO’nun görevlerinin başında tahıl

    ürünleri piyasasını düzenleyici önlemler almak, ülkede üretilen hububatı alıp muhafaza etmek ve alıcı

    talep ettiğinde satmaktadır. Ayrıca TMO tohum iyileştirme dağıtım,ilaçlama ile araştırma gibi çeşitli

    işlevleri yerine getirmekte ekimle ise ancak Tarım Bakanlığı tarafından kendine görev verildiği

    takdirde tohumluk dağıtımıyla ilgilenmektedir. TMO her yıl alacağı buğday miktarlarının tahminlerini

    de yapmaktadır.

    TMO 1988 yılında başlayarak çifçiye ödediği fiyatlarda en kaliteli ürün için ilan ettiği baş

    alım fiyatı sisteminden ortalama kalitede ürüne verilen destekleme alım fiyatına geçmiştir. Bu

    sistemde ortalama alım kalitesi üzerindeki ürüne ek prim verirken kalitesi ortalamanın altında olan

    üreticinin elindeki ürünleri asgari alım fiyatı ile almaktadır. TMO ayrıca hasattan önce açıkladığı

    fiyatları kademeli alım fiyatı sistemine bağlı olarak genel fiyat artışlarını kısmen karşılayacak biçimde

    aylık olarak artırmaktadır.

    1992 yılında çıkarılan bir kararname ile TMO’nun üreticiden satın aldığı buğday yada başka

    tahılları satın aldığı fiyatın en az % 15 ‘in üzerinde bir fiyatla satma zorunluluğu getirildi.

    Böylelikle özel sektörde TMO’nun yanında piyasaya girerek alıma geçmiş ve TMO’nun yükü

    hafifletilmiştir.TMO’nun kullanmadığı siloları özel sektör kiralayarak buğdayı bu silolarda

    depolarken,1996 yılında TMO’nun depolama ve finansman yükü göz önüne alınmadan buğdayın alım

    fiyatından satışına olanak sağlandı.1997 ve 1998 yıllarında TMO mali sektörü ve tahılı kullanan

    sanayicileri desteklemek amacıyla alım yapmıştı

    TMO’NUN YILLARA GÖRE UYGULADIĞI BUĞDAY ALIM POLİTİKASI

    23

    1998 Öncesi

    -Tavan (Baş) Fiyat Uygulaması

    -Baş Fiyattan tenzilat yapılarak alım

    -Peşin Ödeme

    1988

    -İlk Destekleme Alım Fiyatı

    -İlk kez asgari alım Fiyatı (garanti fiyat)

    -Ödeme % 50’peşin,% 50’si ise 20ay sonra

    1993-1994

    -Kademeli Fiyat

    -Alım Fiyatı İle satış Fiyatı aynı anda ilan

    -Peşin ödeme

    -Borsa uygulaması

    1995

    -1993 ve 1994 yıllarında uygulanan alım politikalarından sadece borsa uygulaması yapılmamış

    -Alım Fiyatı ile satış fiyatı arasındaki fark % 20 olarak uygulanmış

    1996

    -1995 yılındaki politikalara devam edilmiştir.

    1997

    – Kademeli fiyat uygulandı

    – Alım Fiyatı ile satış fiyatı arasındaki fark % 20 olarak uygulanmış

    – Borsa uygulaması

    1998

    – Kademeli fiyat

    – Satış fiyatları TMO tarafından belirlendi

    – Peşin ödeme yapıldı

    – Makbuz senedi ile alım yapıldı

    – Depolar Kiraya verildi

    1999

    – Kademeli fiyat

    – Satış fiyatları TMO tarafından belirlendi

    – % 50’ si peşin,% 50’si 45 gün sonra ödendi

    – Makbuz senedi ile alım yapıldı

    – Depolar Kiraya verildi

    2000

    – Kademeli fiyat

    – Alım ve satış fiyatları birlikte ilan edildi

    24

    – Ödeme % 50’si peşin,geri kalanın bir ay içinde ödeniyor

    – Makbuz senedi ile alım yapıldı

    – Depolar Kiraya verildi

    2001

    – Kademeli fiyat

    – Alım ve satış fiyatları birlikte ilan edildi

    – Ürün bedellerinde peşine yakın ödeme planı uygulaması

    – Makbuz senedi ile alım yapıldı

    – Depolar Kiraya verildi

    2) AVRUPA BİRLİĞİNDE HUBUBAT VE MAKARNALIK BUĞDAYA YÖNELİK

    UYGULANAN POLİTİKALAR

    1992 Tarım Reformu öncesi Toplulukta izlenen hububat politikaları şu şekilde idi; Topluluk

    içinde en yüksek tutulan ve çifçinin eline geçmesi arzu edilen fiyatlar eğer piyasa dengeleri nedeniyle

    düşerse ve belli bir müdahale fiyat düzeyinin altına inerse müdahale alımları başlamaktaydı.

    Topluluk içinde fiyatların yüksek tutulduğu dönemlerde, dünya fiyatlarının düşük düzeyde

    kalması ile topluluk üreticisi ithal hububat karşısında aradaki fiyat farkının vergi (prelevman) olarak

    kesilmesiyle korunmuştur.Durum buğdayı fiyatları yumuşak buğday fiyatının üstünde belirlenmekte

    ve minumum bir üretici fiyatı ile müdahale arasındaki fark, fark giderici ödeme olarak çiftçiye

    verilmekteydi.

    Hububat ve makarnaya yönelik uygulanan politikaların aynı zamanda çok sayıda ürün için

    uygulanması ve Avrupa Birliği ülkelerinin bir çok ürün açısından dünyanın en büyük ihracatçı ülkeleri

    olması sonucu, dünya piyasaları izlenen bu politikadan olumsuz yönde etkilenmiştir.

    Bu yüzden 1986’da başlayan Uruguay Görüşmelerinin ana konusunu tarım oluşturmuş ve AB

    ‘nin politikalarını değiştirmeye yönelik baskı kurulmuştur. Bunun neticesinde AB ‘de tarım reform

    çalışması başlatılmış ve 1992 yılında uygulamaya konulmuştur.

    1992 reformunun ana ilkesi, 1988 den itibaren başlatılan iç fiyatlardaki yıllık gerilemeyi daha

    yaygın ve etkin hale getirerek, sektörün fiyatlar yoluyla desteklenmesini terketmek olarak

    özetlenebilir.

    Ancak, fiyat desteğinden mahrum kalan üreticilerin kendi hallerine bırakılmamaları için fiyat

    etkisi olmayan yardımlarla desteklenmelerine devam edilmiştir. Ayrıca ekim alanlarına el konulması

    ile üretimin azaltılması da sağlanmıştır. Hububat piyasasına yönelik düzenlemeler bu ilkeler

    çerçevesinde oluşturulmakta olup, piyasa mekanizmasının unsurları şunlardır.

    -Telafi edici ödemeler; Fiyat indirimlerinin üreticiler üzerindeki olumsuz etkisini hafifletmek

    için ton başına yapılan ödemeler olup, her işletmenin gerçek üretimi üzerinden değil içinde yer alınan

    bölgenin ortalama verimleri üzerinden yapılmaktadır.

    -Üretim Kontrolü: Her bölge için ekili alan üzerinden yapılacak ödemelerin bir tavanı vardır.

    Bu tavan her bölge için 1989-1991 yılları arasında o ürünün ortalama ekim alanı genişliğine göre

    belirlenmektedir. Yardım almak için yapılan başvurularda belirtilen toplam alan bu tavanı aşarsa,

    yardımlarda aşan miktar her başvuru sahibi için belli oranda olmak üzere düşürülmektedir

    -Ekimden Alıkoyma: Küçük üreticiler hariç yardımdan yararlanmak için başvuran bütün

    üreticiler yardımın ön koşulu olarak bir yıl önce ektikleri alanın bir kısmını nadasa bırakmak

    zorundadır.

    25

    -Müdahale Mekanizması: Müdahale alımları belli bir hububat çeşidinin önemli miktarda

    üretildiği bölgeler için söz konusudur.

    Ayrıca bunun için belirli kalite özelliği aranmaktadır. Müdahale şekilleri ürünlere göre

    değişmekte olup,müdahaleler kasım ayından sonra başlamaktadır. Asgari alım 51 ton olup,satın alma

    fiyatı kaliteye göre belirlenmekte ve para mal teslim edildikten sonra ödenmektedir.

    Ülkemizin tarımsal yapısının AT ülkelerinin tarımsal yapısından farklı oluşu,yapısal

    sorunların aşılmasına imkan verecek önlemlerin alınamaması, mevzuat uyum çalışmalarının

    tamamlanamaması ve bu amaç için gereken kaynağın sağlanamaması gibi başlıca nedenlerden ötürü

    Ortak Tarım Politikasına tam uyum sağlanamamıştır.

    VI) GÜMRÜK BİRLİĞİNİN SEKTÖRE ETKİSİ

    1.1.1996 tarihinde Türkiye ile AB arasında gerçekleştirilen Gümrük Birliği çerçevesinde

    sanayi ürünlerinin ticaretinde sıfırlanan gümrük vergileri tarım ürünlerinde devam etmektedir.

    İşlenmiş tarım ürünlerinin Topluluk ile Türkiye arasındaki ihracat ve ithalatında alınan

    vergiler tamamen uygulamadan kaldırılmamış, ancak sanayi payına uygulanan kısmı kaldırılmıştır.

    Tarım payına karşılık gelen kısmın vergilendirilmesine ise devam edilmektedir.

    Ankara Anlaşmasında yer almayıp Katma Protokolde belirtilen İşlenmiş tarım ürünleri,

    Ortaklık Konseyi Kararında üç ayrı grupta ele alınmıştır. Birinci gruptaki ürünlerde hesaplanan tarım

    payı, mevcut korumadan çok düşük olmadığından ve bazı ürünlerde de indirimin yerli sanayii fazla

    etkilemediğinden 1.1.1996 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 1902.11,1902.19 ve 1902.40.10 GTİP

    numaralı makarnalar bu grupta yer almaktadır.

    İkinci grup ürünler Katma Protokolün III.Sayılı ekinde yer almakta ve 22 yılda indirim ve

    uyum yapılması öngörülen sanayi ürünleri kapsamında bulunmakta olup makarnalar bu grupta yer

    almamaktadır. (çikolata ve çikolatalı ürünler ile şekerlemeler ve hazır gıdalar)

    Üçüncü grupta ise; Bazı makarna çeşitleri ,bisküvi ve pastacılık ürünleri ile ciklet çeşitleri, bu

    ürünlere uygulanacak vergi oranları 01.01.1996 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiş olup 01.01.1999

    tarihi itibariyle yapılan son indirimlerle hedeflenen tarım payına ulaşılmış bulunmaktadır.

    Bu ürünler için sanayi payının AB’ye karşı sıfırlanmasının yaratacağı olumsuz etkiyi azalmak

    amacıyla mevcut sanayi payının bir kısmı tarım payına eklenmiş ve yükseltilmiş tarım payının

    1.1.1996 ‘dan başlayarak her sene başında indirime tabi tutularak 1.1.1999 itibariyle hedef tarım

    payına ulaşılması planlanmıştır. 1902.20,1902.30 ve 1902.40.90 GTİP numaralı makarnalar bu grupta

    yer almaktadır.

    Bu grupta yeralan, pişirilmiş makarnalarda 100 kg başına tarım payı 1.1.1996 itibariyle 50.89

    ECU, 1.1.1997’de 31.58, 1.1.1998’de 17.1 ve 1.1.1999 itibariyle 2.61 ECU seviyesine çekilmiştir.

    Kurutulmuş diğer makarnada ise 1.1.1996 itibariyle 40.27 ECU iken 1999 yılında 10.67 ECU’ luk

    tarım payına ulaşılmıştır.

    AB ile yapılan görüşmelerde gümrük vergisinin düşürülmesi talep edilmiş ve sonuçta taraflar

    10.67 Ecu/100 kg’lık bir verginin karşılıklı olarak uygulanması konusunda görüş birliğine

    varmışlardır. Ancak,makarna ihracatımıza 2.5 milyon Ecu’luk değer kotası çerçevesinde ve Topluluk

    menşeli bazı işlenmiş tarım ürünlerine uygulanmak üzere aynı değer çerçevesinde ve Topluluk

    menşeli bazı işlenmiş tarım ürünlerine uygulanmak üzere aynı değer seviyesinde kota tavizi

    karşılığında bir tarife kontenjanı açılmıştır. Bütün bu gelişmeler sonucu Avrupa Birliği ülkelerine

    gerçekleştirilen ihracatımız büyük ölçüde düşmüştür.

    26

    Topluluğa 1994 yılında 10.762 ton makarna ihraç edilirken 1995 yılında bu oran % 47.2

    azalarak 5.685 tona, 1996 yılında % 59.0 azalarak 2.333 tona gerilemiştir.1997 yılında 2.899 ton olan

    ihracatımız 1998 yılında % 29.7 artışla 3.760 tona ,1999 yılında ise % 4.6 artışla 3.933 tona, 2000

    yılında ise % 17.2 artışla 4.608 tona ulaşmıştır. 2001 yılında makarna ihracatımızda artış sağlanmasına

    rağmen Birliğe gerçekleştirilen ihracat % 9,6 azalarak 4.167 tona gerilemiştir.Burada özellikle

    Almanya ve Belçika pazarlarında yaşanan kayıplar önemli rol oynamıştır.

    Avrupa Topluluğuna Gerçekleştirilen

    Makarna İhracatı

    Ton

    1992 7.840

    1993 7.978

    1994 10.762

    1995 5.685

    1996 2.333

    1997 2.899

    1998 3.760

    1999 3.933

    2000 4.608

    2001 4.167

    Kaynak: DİE

    Topluluktan ülkemize yapılan makarna ithalatı çok az olduğundan,topluluk üyesi ülkeler

    alınan bu kota kararından etkilenmezken ülkemiz makarna ihracatçıları bölgeye satışlarımızın artması

    veya en azından 3.18 milyon dolarlık 1995 seviyesine gelmesi halinde bile bu karardan önemli ölçüde

    etkilenecektir.

    Öte yandan halen OTP kapsamında Avrupalı üreticilere verilen destekler,Avrupa makarna

    pazarının klasik makarna çeşitleri açısından belirli doygunluğa ulaşmış olması ve özellikle uluslar

    arası pazarlarda en önemli rakibimiz konumunda olan italya’nın üstün rekabet gücüne sahip

    olması,ihracatçımızın Avrupa pazarında çok daha titiz davranmaları gerekliliğini ortaya koymaktadır.

    AB’nin yıllık makarna tüketimi 3 milyon ton, ve Türkiye’nin ise 350 bin ton civarındadır. Bu

    açıdan AB’nin makarna ihracatımızda uygulamakta olduğu 2,5 milyon Ecu’luk değer kotasının

    kaldırılması ve gümrüklerin karşılıklı indirilmesi konusunda çalışmalar yapılmalıdır. Ayrıca,

    gümrüklerdeki denetimlerin artırılması, yerli ürün kalitesinin yükseltilmesi, ürün çeşitlendirmeye

    ağırlık verilmesi gerekmektedir.

    TARİFE KOTALARI

    AB’nin Türkiye’den İthalatında :

    CN KODU KOTA (ECU) GÜMRÜK VERGİSİ (ECU/100 kg/net

    1902.11.00 2.500.000 10.67

    1902.19 10.67

    Türkiye’nin AB’den İthalatında

    CN KODU KOTA (ECU) GÜMRÜK VERGİSİ (ECU/100 kg/net

    1902.20.91 2.500.000 2.61

    27

    1902.20.99 7.41

    1902.30.10 10.67

    1902.30.90 4.21

    1902.40.90 4.21

    VII) SEKTÖRLE İLGİLİ YASAL DÜZENLEMELER

    1) Sektörde Yer alan Standartlar

    TS 1620 Makarna (Tadil 1991-11 (1996-04)

    TS 2974 Buğday

    TS 3929 Makarnalık Buğday –Dönmeli (Tam Züzci” camsı olmayan) daneler oranının tayini

    TS 4178 Buğday Unu-Kuru Gluten (Öz) tayini

    TS 4179 Buğday unu –Yaş Gluten

    TS 4500 Buğday unu

    Makarna sektörü Türk gıda sanayinde kalite bilincinin ilk olarak yerleştiği sektör olmuştur.

    Sektörde kalite güvence belgesi alan firma sayısı 1999 yılın da 8,2000 yılında 11’e, 2002 yılında ise

    13 adede ulaşırken bir çok firmanın bu yöndeki faaliyetleri devam etmektedir.

    Diğer taraftan Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından “Gıdaların Üretimi,Tüketimi ve

    Denetlenmesine dair 560 sayılı KHK” kapsamında, gıda maddelerinin tekniğine uygun ve hijyenik

    şekilde üretim, hazırlama, işleme muhafaza, depolama, taşıma ve pazarlamasını sağlamak üzere

    hazırlanan ve 16.11.1997 tarihinde yayınlanarak yürürlüğe giren “Türk Gıda Kodeksi

    Yönetmeliği”içerisinde irmik ve makarna tebliğleri hazırlanıp yayınlanmıştır.

    5 Mart 2002 tarih ve 24686 sayılı resmi gazetede yayınlanan makarna tebliğinde makarnanın

    tekniğine uygun ve hijyenik şekilde üretim, ambalajlama, muhafaza depolama,taşıma ve pazarlamasını

    ağlamak üzere üründe olması gereken özellikler belirlenmiştir. Sadem makarna üreten işyerleri 1

    yıl,sade makarna dışındaki ürünleri üreten ve satan işyerleri ise 2 yıl içinde tebliğde belirtilen şartlara

    uymadığında faaliyetlerine son verilecektir.

    2) Ambalaj

    Ülkemizde Makarnalar zorunlu uygulamada bulunan TS 1620 Makarna Standardı’nın ilgili

    hükümleri gereğince üretilmekte ve ambalajlanmakta ( paketlenmekte) dir. Buna göre makarnanın

    özel mevzuatında müsaade edilen ve makarnaya kalite açısından olumsuz tesir etmeyen malzemeler ile

    ambalajlanması gerekmektedir. Bu ambalajlar yeni, temiz, kuru ve kokusuz olmalıdır. Ambalajlar net;

    5Kg, 10Kg, 25Kg, 50 Kg’lik büyük veya 250 gr 350 gr, 500 gr’lık ve 1 kg,1.5 kg, 2.5 kg’lık küçük

    ambalajlar şeklinde olmalıdır.

    Makarnalar yaygın olarak OPP+CPP ve OPP+PE ambalaj malzemeleri kullanılarak

    paketlenmekte ve 500,1000 ve 5000 g’lık perakende paketlerinde piyasaya sürülmektedir. Makarna

    ürünlerinin dış ambalajları ise kraft kağıtlar yada karton kutular kullanılmak suretiyle yapılmaktadır.

    OPP: Oriented Polipropilen

    CPP: Cast Polipropilen

    PE: Polietilen

    3) İthalat Rejimi

    Günümüzde değişik tür ve kalitede ithal makarnalar,yerli makarnaların yanında yerini

    almaktadır. Yürürlükte olan ithalat rejimine göre makarna ithalatında uygulanan gümrük vergileri şu

    şekildedir

    28

    GTİP AB

    EFTA

    ROM LİT ÇEK SLO EST DİĞER Tarım Payı Olarak Fona

    Ödenecek EURO

    (EUR/100 Kg/Net)

    AB,

    EFTA

    Lit Est Diğer

    1902.20.10 37 37 37 37 37 37 37

    1902.20.30.10 37 37 37 37 37 37 37

    1902.20.30.90 37 37 37 37 37 37 37

    1902.11.00.00.11 0 7.7 7.7 – – – 7.7 10.67 10.67 10.67 10.67

    1902.11.00.00.19 0 7.7 7.7 – – – 7.7 10.67 10.67 10.67 10.67

    1902.19.10.00.00 0 7.7 7.7 – – – 7.7 10.67 10.67 10.67 10.67

    1902.19.90.00.11 0 7.7 7.7 – – – 7.7 11.37 11.37 11.37 11.37

    1902.19.90.00.12 0 7.7 7.7 – – – 7.7 11.37 11.37 11.37 11.37

    1902.19.90.00.13 0 7.7 7.7 – – – 7.7 – – – –

    1902.19.90.00.19 0 7.7 7.7 – – – 7.7 11.37 11.37 11.37 11.37

    1902.20.91.00.00 0 8.3 8.3 8.3 – – 8.3 2.61 50.89 50.89 50.89

    1902.20.99.00.00 0 8.3 8.3 8.3 – – 8.3 7.41 48.89 48.89 48.89

    1902.30.10.00.00 0 6.4 6.4 6.4 – – 6.4 10.67 40.27 40.27 40.27

    1902.30.90.00.00 0 6.4 6.4 6.4 – – 6.4 4.21 39.01 39.01 39.01

    1902.40.10.00.00 0 7.7 7.7 7.7 – – 7.7 10.67 10.67 10.67 10.67

    1902.40.90.00.00 0 6.4 6.4 6.4 – – 6.4 4.21 30.21 30.21 30.21

    Kaynak: Resmi Gazete

    VIII) SEKTÖRDE YAPISAL VE GÜNCEL SORUNLAR

     

    1-Yeterli ve kaliteli hammadde temin edilememesi ve Makarnalık buğday alanlarının ekmeklik buğday

    çeşitlerinin ekimine ayrılması,

    2- Buğday islah çalışmalarının yetersiz oluşu ve buğday çeşitlerinin sayısının fazla olması,

    3-Makarnalık buğdaylarda dahili buğday satış fiyatlarının dünya fiyatlarının üstünde olması, ithalatta

    yüksek gümrük vergisi uygulaması,

    4- Dünya ticaretinde rakip ülkelerde makarna sektörü büyük teşvikler alırken yeterli teşvik alamayan

    Türk üreticisinin düşen dünya fiyatlarına ayak uyduramaması ve bunun sonucu ihracat yapamaması,

    5- Sektör yeterli teşvik alamamasına rağmen, mevcut teşviklerin yeni yatırımlara yönelik olarak

    verilmesine devam edilmesi ve tüketimde yeterli artışın sağlanamaması sonucu sektörde oluşan atıl

    kapasite,

    6- Kurulu kapasitenin talepten çok olması aşırı rekabeti beraberinde getirdiğinden iç piyasada

    fiyatların maliyetler seviyesine inmesi

    6- İhracatta teşvik uygulamalarının yetersizliği ve sürekli olmaması,

    7- Kalitesiz ürünlerin Türk malı olarak dış pazarlara satılması ve Türk makarna imajının zedelenmesi,

    8- Tarım Bakanlığının ve TMO’nun sektörel bazda uygulama yapmaması ve buğday alım-satım

    politikalarının süreklilik arz etmemesi,

    9- Atıl kapasite sonucu ortaya çıkan aşırı rekabet ortamında KDV’nin % 8 yükseltilmesi ile kayıt dışı

    faaliyetlerin artması

    Neler Yapılmalı

     

    1 Kaliteli buğday üretiminin gerçekleştirilmesi için durum buğdayda tohumluk üretimine önem

    verilerek yüksek verimli soğuya ve hastalıklara dayanıklı çeşitlerin islahı yapılmalı, kalitesiz

    29

    çeşitler üretimden kaldırılmalıdır.Ayrıca hammadde verimliğinin düşmemesi için süne ile

    mücadelenin iyi yapılmasıda önem taşımaktadır.

    2 Tohum ıslahı ve araştırması yapacak çeşit geliştirecek kuruluşlara teşvik verilmeli, kaliteli

    tohumluk üreten kuruluşlar desteklenirken tohumluklar çifçiye cazip şartlarla dağıtılmalıdır

    Ayrıca sertifikalı tohumluk uygulamayı zorunlu hale getirilmelidir.

    3 Üreticiler her dönemde kolaylıkla yurt içi ve yurt dışından dünya fiyatlarıyla kaliteli durum

    buğdayı temin edebilmelidir.

    4 ABD’de Anti damping ve telafi edici vergi uygulamalarının kaldırılması konusunda Dış Ticaret

    Yetkilileri bilgi ve kaynak sağlamak konusunda çaba göstermelidir.

    5 Yeni pazarlar konusunda her türlü yeni pazar geliştirici teşvikler geliştirilmeli bu ülkelerdeki dış

    ticaret yetkilileri aktif hale getirilmelidir.

    6 Türk makarnasının dış pazarlarda daha iyi yer edinebilmesi ve ihracat imkanlarını artırabilmesi

    için firmaların kendi logo ve markalarıyla ürünlerini ihraç etmeleri hususunda verilen ihracat

    teşviklerinin hayata geçirilmesi sağlanmalıdır.

    7 KDV oranının % 1’e indirilmesi ile kayıt dışı satışların cazibesini kaybetmesi sağlanabilecek,

    böylelikle kurumsallaşmış firmaların mağduruyeti önlenirken,devletin gelir kayıpları

    önlenebilecek.

    8 İhracatçılar Birliği ve TMO ‘nun sanayicileri sıkıntıya sokacak bürokratik engelleri kaldırması

    sağlanmalıdır.

    9 Makarna sektöründe yüksek oranda atıl kapasite bulunmaktadır. Atıl kapasite verimliliği,karlılığı ve

    rekabet edebilirliği olumsuz yönde etkilemektedir. Özellikle fizibilite çalışmaları

    yapılmadan,işletme deneyimi olmadan uygun alt yapı kurulmadan faaliyete başlayan işletmeler

    sektörde bir yandan kurulu tesisi sayısını artırırken diğer yandan kapasiteyi azalmaktadır.Yatırım

    teşvikleri uygulamasına bir dönem ara verilmesi ve atıl kapasite sorununa çözüm getirilmesi

    gerekmektedir.

    30

    KAYNAKÇA

    1. Ekonomik ve Sosyal Sektörlerdeki Gelişmeler- DPT Kalkınma Planları

    2. Makarna Değerlendirme Notu – Orta Anadolu İhracatçı Birlikleri

    3. Türk Makarna Sanayi Sempozyumu- Makarna Sanayicileri Derneği

    4. Gümrük Birliği Çerçevesinde Avrupa Birliği ve Türkiye’de İşlenmiş Tarım Ürünleri- İktisadi

    Kalkınma Vakfı

    5. Un ve Unlu Mamuller Sektörü-Türkiye Vakıflar Bankası

    6. Gıda Sektöründe Gelişmeler ve Beklentiler-Türkiye Sınai Kalkınma Bankası A.Ş.

    7. Tarımsal Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü –Buğday Durum Raporu

    8. Dünya Gazetesi Sektör Araştırmaları

    9. Un ve Unlu Mamuller Dünyası Dergisi

    10. Makarna Sektöründeki Gelişmeler-İGEME

    11. Gıda Dergileri

    12. Türkiye Tarımında Sürdürülebilir Kısa,Orta ve Uzun Dönem Stratejileri-DPT

    13. Gözlem Gıda Dergisi

    14. Makarna Dış Pazar Araştırması –İGEME

    15. Şarküteri Gıda Dergileri

    31